Trung tướng Nam Long và những điều ít biết

Người chỉ huy đội cận vệ của Bác Hồ

Theo hồ sơ lưu trữ tại Bộ Quốc phòng, Trung tướng Nam Long là người dân tộc Tày, tên thật Đoàn Văn Ưu. Ông sinh ngày 8-10-1921 tại xã Đề Thám, huyện Hòa An (nay là phường Thục Phán, tỉnh Cao Bằng). Sớm mồ côi cha, được sự dìu dắt của người anh họ Hoàng Đình Giong, tức Vũ Đức - một nhà cách mạng tiền bối, một trong những đảng viên Đảng Cộng sản Đông Dương đầu tiên - Đoàn Văn Ưu sớm đi theo cách mạng.

Tháng 2-1941, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sau 30 năm bôn ba nước ngoài đã trở về Tổ quốc, chủ trì Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ VIII, quyết định đưa một số thanh niên sang Trung Quốc học tại Trường quân sự Hoàng Phố để chuẩn bị cho khởi nghĩa vũ trang giành chính quyền. Đoàn Vău Ưu là một trong những người đầu tiên được chọn. Sang học Trường quân sự Hoàng Phố, Đoàn Vău Ưu được chuyển sang tên mới là Vũ Nam Long và cái tên đó gắn bó suốt chặng đường chiến đấu gian khổ và oai hùng của ông.

Theo chia sẻ của anh Đoàn Nam Tiến, con trai Trung tướng Nam Long, việc đổi tên từ Đoàn Văn Ưu sang bí danh Nam Long là thể hiện khát vọng giải phóng miền Nam, non song liền một dải (Nam là miền Nam, Long là Đồng bằng sông Cửu Long). Đó là niềm mong mỏi lớn nhất trong cuộc đời binh nghiệp của ông.

Ngày 22-12-1944, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập. Nam Long là một trong 34 chiến sĩ của đội quân đầu tiên dưới sự chỉ huy của đồng chí Võ Nguyên Giáp. Từ khi học ở trường Hoàng Phố, Nam Long đã được nhiều người ngưỡng mộ bởi năng lực đặc biệt về quân sự, nhất là khả năng bắn súng “bách phát, bách trúng”, nhưng đồng chí Võ Nguyên Giáp lại giao nhiệm vụ cho ông làm công tác chính trị (chính trị viên) trung đội để làm công tác tuyên truyền trong đồng bào các dân tộc thiểu số vùng Việt Bắc. Chính tài năng bắn súng của ông đã thuyết phục được rất nhiều thanh niên gia nhập đội quân chủ lực đầu tiên của Đảng ta.

Giữa năm 1945, trong không khí sôi sục của toàn dân chuẩn bị tổng khởi nghĩa, Nam Long được đồng chí Võ Nguyên Giáp giao nhiệm vụ làm Đội trưởng Đội bảo vệ cho lãnh tụ Hồ Chí Minh ở Tân Trào. Tại đây, ông đã được vinh dự cùng anh em chiến sĩ trang trí hội trường họp Đại hội quốc dân Tân Trào, được tổ chức ở đình Tân Trào ngày 16-8-1945. Riêng ông được vinh dự bắn ba loạt đạn chào mừng Đại hội.

Chỉ vài ngày sau, cuộc tổng khởi nghĩa thành công vang dội. Một nhiệm vụ đặc biệt được giao cho ông Nam Long: Chỉ huy đội cận vệ đưa Bác Hồ từ Tân Trào về Thủ đô Hà Nội vào cuối tháng 8-1945, kịp ra mắt đồng bào, tuyên bố độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Về Hà Nội, ông cùng các chiến sĩ của mình bảo vệ Bác an toàn khi Người đến ở ngôi nhà tại Phú Thượng và ngôi nhà số 48 Hàng Ngang để viết bản Tuyên ngôn độc lập và sau đó là bảo vệ Bác an toàn trong Ngày lễ trọng đại 2-9-1945.

“Hùm xám Tây Bắc”

Ngay sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, trước yêu cầu cấp bách của chiến trường miền Nam, Nam Long đề đạt nguyện vọng với đồng chí Võ Nguyên Giáp xung phong Nam tiến chiến đấu ở Nam Trung Bộ và Nam Bộ với chức vụ là Chi đội trưởng Chi đội 3. Chi đội này đã lập được nhiều chiến công xuất sắc và được nhân dân Nam Bộ yêu mến đặt tên là “Chi đội Nam Long”. Lúc đó dù chưa là sĩ quan, ông vẫn được nhân dân gọi là “Tướng Nam Long”.

Từ tháng 4-1946 đến đầu năm 1953, đồng chí Nam Long đảm nhiệm chức vụ trung đoàn trưởng ở nhiều trung đoàn chủ lực, trong đó có Trung đoàn 141, tham gia nhiều chiến dịch lớn như: Trung du, Hòa Bình, Tây Bắc...

Theo cuốn sách “Lịch sử Sư đoàn 304” thì từ năm 1953 đến năm 1955, đồng chí Nam Long được bổ nhiệm các chức vụ: Tham mưu trưởng Đại đoàn 304, rồi Đại đoàn trưởng Đại đoàn 304. Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, trên cương vị Tham mưu trưởng Đại đoàn 304, đồng chí đã cùng Ban Chỉ huy Đại đoàn 304 chỉ huy bộ đội bao vây kiềm chế và tiêu hao quân Pháp ở phân khu Hồng Cúm, không cho quân Pháp chi viện cho khu Mường Thanh, chặn đường tiếp tế và không cho quân Pháp trốn sang Lào. Đồng thời, tiêu diệt và bắt sống toàn bộ quân Pháp ở Hồng Cúm định tháo chạy về Thượng Lào. Chiến công đó đã góp phần vào sự toàn thắng của trận quyết chiến chiến lược Điện Biên Phủ - một trong những trận tiêu diệt lớn và gọn nhất trong lịch sử chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Sự có mặt của Nam Long ở Tây Bắc đã khiến quân Pháp khiếp sợ. Chúng đặt cho ông cái tên “Hùm xám Tây Bắc”.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đồng chí Nam Long chỉ huy đơn vị tham gia nhiều trận chiến đấu ác liệt. Đặc biệt trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, khi ấy ông là Phó tư lệnh Quân khu Trị - Thiên, đã chỉ huy đơn vị chiếm giữ thành phố Huế hơn một tháng (lâu nhất trong đợt Tổng tiến công này). Đến mặt trận Đường 9 - Nam Lào 1971, ông tiếp tục tham gia chỉ huy, đánh bại chiến dịch Lam Sơn 719 của Mỹ - ngụy.

Rất cần một con đường hay công trình mang tên Nam Long

Sau ngày đất nước thống nhất, Trung tướng Nam Long tiếp tục cống hiến cho quân đội trên một mặt trận đặc biệt quan trọng là giáo dục - đào tạo cán bộ quân sự cấp cao. Trên cương vị Phó giám đốc Học viện Quân sự cấp cao (nay là Học viện Quốc phòng), ông đã dành trọn tâm huyết để đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ chỉ huy, tham mưu chiến lược cho Quân đội nhân dân Việt Nam.

Nhiều học trò của Trung tướng Nam Long nhớ lại: Ông không truyền thụ kiến thức một cách giáo điều, mà luôn gắn lý luận với thực tiễn chiến tranh Việt Nam, giúp học viên hiểu sâu bản chất của nghệ thuật quân sự cách mạng.

Không chỉ là người thầy nghiêm khắc trên bục giảng, Trung tướng Nam Long còn được học viên kính trọng bởi phong cách sống giản dị, mẫu mực. Ông luôn gần gũi, lắng nghe ý kiến của cán bộ, giảng viên trẻ, khuyến khích tư duy độc lập, sáng tạo trong nghiên cứu khoa học quân sự. Đại tá Phạm Quốc Thắng - nguyên giảng viên Học viện Quốc phòng, nhận xét: “Thầy Nam Long thường nhắc chúng tôi rằng, nghiên cứu quân sự phải xuất phát từ yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện mới, không được sao chép máy móc kinh nghiệm của bất kỳ nước nào”.

Trên lĩnh vực nghiên cứu, Trung tướng Nam Long đã tham gia, đóng góp nhiều ý kiến quan trọng về chiến lược quốc phòng, nghệ thuật quân sự Việt Nam, xây dựng lực lượng vũ trang trong thời bình. Nhiều vấn đề do ông đề xuất đã được vận dụng trong quá trình xây dựng nền quốc phòng toàn dân, thế trận chiến tranh nhân dân vững chắc, phù hợp với điều kiện đất nước sau chiến tranh.

 Với gia đình, Trung tướng Nam Long là người chồng, người cha, người ông mẫu mực. Anh Đoàn Nam Tiến, con trai của Trung tướng Nam Long kể rằng: Năm 1973, khi mới 7 tuổi, lần đầu được gặp lại cha sau nhiều năm cha ở chiến trường. Trong căn nhà ở Hà Nội, những người chiến sĩ cận vệ của Phó Tư lệnh Quân khu  Trị Thiên  bấy giờ lần lượt tháo súng, lau chùi sau chuyến công tác. Với cậu bé Tiến, đó là những vật lạ lẫm, vừa háo hức vừa tò mò. “Tôi cầm khẩu súng lên, vô thức chĩa về phía một người chiến sĩ cận vệ. Khẩu súng dĩ nhiên không có đạn. Nhưng chỉ kịp lóe lên một ánh nhìn, cha tôi đã rất nhanh lao tới, gạt phăng khẩu súng xuống đất rồi giáng cho tôi hai bạt tai rồi nghiêm giọng: “Súng chỉ được chĩa vào kẻ thù, còn đây là đồng đội của cha” - Anh Đoàn Nam Tiến nhớ lại.

Khi cậu bé Đoàn Nam Tiến lên lớp bảy, được kết nạp vào Đoàn Thanh niên. Trong tờ khai lý lịch, cậu bé hãnh diện ghi: “Bố là tướng Nam Long”. “Khi ấy tôi thấy mình oai lắm. Nhưng khi đưa tờ khai đến cơ quan bố để đóng dấu xác nhận, ông cụ đọc xong liền xé toạc, bắt tôi khai lại. Tôi ngơ ngác, nghĩ mình đâu có viết sai. Ông nghiêm giọng bảo tôi khai lại: Bố là Nam Long; nghề nghiệp: Bộ đội. Không có tướng tá gì ở đây cả”.

Cậu bé Nam Tiến ngày ấy chưa hiểu hết. Mãi về sau mới thấm thía, suốt cuộc đời, tướng Nam Long chỉ coi mình là Bộ đội Cụ Hồ.

Theo ý kiến của rất nhiều đồng đội cũ và nguyện vọng chung của đông đảo cán bộ, chiến sĩ các đơn vị mà Trung tướng Nam Long đã từng công tác, với những công lao, đóng góp đặc biệt xuất sắc của ông trong Quân đội nhân dân Việt Nam anh hùng - ông rất xứng đáng được đặt tên đường, tên công trình văn hóa để ghi nhớ và tôn vinh. Việc đặt tên đường hoặc công trình văn hóa mang tên ông không chỉ là sự tri ân đối với một cá nhân tiêu biểu, mà còn là cách nhắc nhở các thế hệ hôm nay và mai sau về cội nguồn của quân đội, về những con người đã đặt nền móng bằng máu xương, trí tuệ và cả cuộc đời mình cho độc lập, tự do của dân tộc.