“NATO Hồi giáo” hay liên minh trên giấy?

Theo Hiệp ước này, bất kỳ cuộc tấn công nào nhắm vào một trong ba nước sẽ được coi là cuộc tấn công nhắm vào tất cả các bên. Khi đó, quốc gia bị tấn công sẽ yêu cầu hỗ trợ và hình thức trợ giúp cần thiết từ các thành viên liên minh. Sự hỗ trợ có thể là chia sẻ thông tin tình báo, bảo đảm hậu cần, đạn dược hoặc thậm chí triển khai các đơn vị quân đội, tùy thuộc vào tình hình thực tế.

Đây là sự thay đổi trong nhận thức của các nước khu vực về mức độ đáng tin cậy của sự bảo đảm an ninh từ bên ngoài. Lâu nay, đa số các nước Vùng Vịnh dựa rất nhiều vào Mỹ. Họ mua khối lượng lớn vũ khí Mỹ, cho phép quân đội Mỹ sử dụng các căn cứ trong khu vực và duy trì quan hệ quốc phòng, kinh tế, chiến lược sâu rộng với Washington. Trong nhiều thập kỷ, mô hình này đã đem lại những lợi ích rõ ràng.

Tuy nhiên, các cuộc khủng hoảng liên tiếp trong những năm gần đây, đặc biệt là cuộc chiến của Mỹ và Israel với Iran lan rộng ra khắp Vùng Vịnh đã làm gia tăng cảm giác bất an. Các cuộc tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái, những mối đe dọa đối với cơ sở năng lượng và các tuyến hàng hải cho thấy các quốc gia trong khu vực có thể trực tiếp trở thành mục tiêu ngay cả khi họ không phải là bên chủ động tham gia xung đột.

Theo thời gian, các quốc gia Vùng Vịnh ngày càng nhận thức được rằng an ninh không thể được nhập khẩu từ bên ngoài mà phải được xây dựng ngay trong khu vực. Trong bối cảnh đó, việc ký kết Hiệp ước phòng thủ chung Mecca được hy vọng sẽ tạo một cơ chế an ninh mới ở khu vực. Hiệp ước quy tụ ba cường quốc Hồi giáo dòng Sunni với những lợi thế khác nhau. Trong khi Saudi Arabia là gã khổng lồ năng lượng giàu có hàng đầu thế giới, thì Thổ Nhĩ Kỳ sở hữu đội quân lớn thứ hai trong NATO cùng nền tảng công nghiệp quân sự đáng nể, còn Pakistan là quốc gia Hồi giáo duy nhất sở hữu vũ khí hạt nhân và quân đội dày dạn kinh nghiệm chiến đấu.

Sự ra đời của Hiệp định phòng thủ chung Mecca đang làm dấy lên nhiều đánh giá về khả năng hình thành một khối liên minh quân sự mới của các quốc gia theo Hồi giáo dòng Sunni tại Trung Đông. Nhưng với những nội dung được công bố, Thỏa thuận Mecca không phải một khối quân sự được lập ra để đánh bại một đối thủ nào khác, mà là một tập hợp có đủ sức nặng để ngăn bất kỳ bên nào tuyệt đối chi phối ảnh hưởng tại khu vực Trung Đông và Vùng Vịnh như Israel hoặc Iran.

Thêm vào đó, sau những cú sốc từ cuộc chiến Mỹ - Iran, đặc biệt là với Saudi Arabia, các quốc gia trong khu vực muốn có nhiều lớp an ninh thay vì chỉ phụ thuộc vào một “chiếc ô” bảo hộ của Mỹ. Tất nhiên, Thổ Nhĩ Kỳ, Arab Saudi và Pakistan không tìm cách thay thế vai trò của Mỹ. Họ chỉ đang xây dựng năng lực để tự bảo vệ lợi ích của mình trong những trường hợp Washington không thể hoặc không sẵn sàng làm điều đó.

Về cơ chế hoạt động, nguyên tắc quy định một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào một thành viên sẽ được coi là tấn công vào tất cả cũng khiến người ta nhớ tới cơ chế phòng thủ tập thể của NATO và đây là nguyên nhân khiến xuất hiện ý kiến cho rằng một mô hình “NATO Hồi giáo” đang hình thành. Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, Hiệp định phòng thủ chung Mecca gần với một cơ chế bảo hiểm chiến lược giữa ba quốc gia có chung những mối lo ngại về an ninh hơn là một liên minh quân sự đủ khả năng hoạt động như NATO.

Không giống như NATO, liên minh Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia và Pakistan chưa có bộ chỉ huy chung, hệ thống phòng không tích hợp, quy trình tác chiến thống nhất, căn cứ hậu cần chung hay cơ chế điều động lực lượng trong tình huống khẩn cấp. Hiện nay, các bên mới thống nhất thành lập các ủy ban chính trị và quân sự với sự tham gia của các bộ trưởng ngoại giao, quốc phòng cùng lãnh đạo quân đội. Một ban thư ký thường trực dự kiến sẽ được đặt tại Saudi Arabia để điều phối hoạt động của cơ chế hợp tác. Trong tương lai, các bên có thể tính đến việc tiến hành các cuộc tập trận và huấn luyện quân sự chung, chuyển giao công nghệ cũng như chia sẻ thông tin tình báo.

Với cơ chế hợp tác còn lỏng lẻo như vậy, Thỏa thuận Mecca chưa thể đóng vai trò gì với việc bảo đảm an ninh của khu vực. Không những thế, nó đang tạo ra tâm lý lo ngại của các nước khác trong khu vực như Israel và Iran. Tel Aviv nhìn nhận diễn biến này với sự lo ngại, còn Tehran không công khai chỉ trích nhưng tỏ thái độ không ủng hộ.

Thỏa thuận Mecca mới chỉ là cam kết trên giấy và việc hiện thực hóa không phải là điều dễ dàng.