Cần chính sách bảo vệ người lao động tự do ngoài trời trước biến đổi khí hậu

Phơi nhiễm cao nhưng “tấm lưới” bảo vệ còn mỏng

Từ những tuyến phố đông đúc đến các công trường xây dựng, từ các điểm giao nhận hàng hóa đến những khu chợ dân sinh, người lao động tự do ngoài trời đang góp phần không nhỏ duy trì nhịp sống và hoạt động kinh tế của các đô thị. Đó là những người chạy xe ôm, giao hàng, bán hàng rong, thu gom phế liệu, bốc vác, vận chuyển, lao động xây dựng... Công việc của họ gắn trực tiếp với đường phố và điều kiện thời tiết. Với nhiều người, thu nhập được tính theo ngày, theo chuyến hoặc theo số lượng công việc hoàn thành. Vì thế, nghỉ làm đồng nghĩa với không có thu nhập.

Kết quả nghiên cứu được chia sẻ tại Hội thảo quốc gia về đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe người lao động tự do làm việc ngoài trời cho thấy mức độ phơi nhiễm đáng báo động. Nghiên cứu khảo sát 1.208 lao động tại Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh và Cần Thơ. Có tới 95,4% số người được khảo sát từng làm việc trong điều kiện nắng nóng gay gắt; 71% chịu mưa lớn; 38,7% trải qua ngập lụt và 38,7% gặp giông bão từ cấp 8 trở lên. Đáng chú ý, 55,6% thường xuyên phải đối mặt đồng thời từ 6 đến 10 yếu tố nguy cơ, trong khi 29,1% phải chịu từ 11 đến 15 yếu tố nguy cơ.

Theo kết quả nghiên cứu, 89,4% người được hỏi nhận thấy thời tiết đang có những thay đổi bất thường. Tuy nhiên, chỉ 19,1% có thể tạm ngừng công việc trong những giờ nắng nóng cao điểm và chỉ 1,4% có khả năng chuyển sang công việc khác ít phụ thuộc vào thời tiết. Người lao động hoàn toàn có thể hiểu rằng nắng nóng cực đoan, mưa bão hay ngập lụt gây nguy hiểm cho sức khỏe. Nhưng nếu không làm việc thì không có thu nhập, họ vẫn phải tiếp tục mưu sinh. Trong khi đó, chỉ có 73,5% người được khảo sát có bảo hiểm y tế và chỉ 2,2% tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện.

Nghiên cứu cho thấy 42,6% người lao động từng gặp tai nạn giao thông hoặc té ngã khi làm việc trong điều kiện thời tiết bất lợi trong vòng 12 tháng. Đáng chú ý, nhiều trường hợp sau tai nạn không đến cơ sở y tế mà tự điều trị, một phần vì chi phí, một phần vì không muốn nghỉ làm. Các vấn đề sức khỏe cũng không chỉ giới hạn ở những tai nạn cấp tính. Người lao động phải đối mặt với các bệnh cơ - xương - khớp, hô hấp, tim mạch, tổn thương da và những vấn đề về sức khỏe tinh thần.

“Khoảng trống” chính sách cần được lấp đầy

Điều đáng chú ý là trong số các chính sách liên quan đến biến đổi khí hậu, y tế, lao động và an sinh xã hội, chưa có văn bản nào tích hợp đầy đủ ba nội dung: Thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo vệ sức khỏe nghề nghiệp và an sinh xã hội cho lao động tự do ngoài trời. Bởi trên thực tế, các chính sách vẫn thường được thiết kế theo từng lĩnh vực. Chính sách khí hậu tập trung vào thích ứng và giảm nhẹ tác động. Chính sách y tế tập trung vào phòng bệnh, khám, chữa bệnh. Chính sách lao động chủ yếu điều chỉnh quan hệ lao động chính thức. Chính sách bảo hiểm dựa trên cơ chế tham gia của người dân và người sử dụng lao động. Trong khi đó, người lao động tự do ngoài trời lại nằm ở giao điểm của tất cả các lĩnh vực ấy.

Trước những tác động ngày càng rõ của biến đổi khí hậu, cần nghiên cứu một cách tiếp cận chính sách mới đối với lao động tự do ngoài trời. Việc tăng tỷ lệ tham gia bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội tự nguyện là cần thiết, nhưng không thể chỉ dừng ở vận động người dân tham gia mà cần có cơ chế hỗ trợ đối với nhóm thu nhập thấp, phương thức đóng linh hoạt hơn và tăng khả năng tiếp cận dịch vụ y tế.

Một hướng đi thiết thực khác là đưa các giải pháp bảo vệ sức khỏe vào chính không gian đô thị. Các địa phương có thể nghiên cứu xây dựng mạng lưới điểm nghỉ tránh nắng, tránh mưa, cung cấp nước uống và sơ cứu tại những khu vực tập trung đông lao động ngoài trời. Đây không nên chỉ được xem là những tiện ích đô thị, mà cần được coi là một phần của hạ tầng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Trạm y tế xã, phường cũng cần được phát huy vai trò trong chăm sóc sức khỏe ban đầu cho nhóm lao động này, nhất là tư vấn phòng, chống sốc nhiệt, các bệnh liên quan đến điều kiện thời tiết và phát hiện sớm những vấn đề sức khỏe nghề nghiệp.

Theo kết quả nghiên cứu, 49% người lao động được khảo sát mong muốn có cơ hội chuyển sang những công việc ít chịu tác động của biến đổi khí hậu. Khi khí hậu thay đổi, một số nghề nghiệp ngoài trời sẽ ngày càng trở nên khắc nghiệt, cần tạo cho họ cơ hội chuyển đổi nghề nghiệp và sinh kế thông qua các chương trình đào tạo nghề ngắn hạn, nâng cao kỹ năng, kết nối việc làm và hỗ trợ chuyển đổi sinh kế cần được tính đến trong các chương trình thích ứng với biến đổi khí hậu. Đây là điểm giao thoa quan trọng giữa chính sách khí hậu, chính sách việc làm và chính sách giảm nghèo.

Đối với các nền tảng có hàng trăm nghìn tài xế, người giao hàng, có thể nghiên cứu cơ chế cảnh báo thời tiết cực đoan, khuyến nghị nghỉ ngơi, hỗ trợ nước uống, bảo hiểm tai nạn và các gói bảo vệ phù hợp. Các doanh nghiệp sử dụng dịch vụ của lao động tự do cũng cần có trách nhiệm đối với điều kiện làm việc của lực lượng lao động trong chuỗi cung ứng.

Biến đổi khí hậu đang hiện diện trong những ngày nắng nóng kéo dài, những trận mưa cực đoan, những đợt ngập lụt và những thay đổi ngày càng khó dự báo của thời tiết. Trong bối cảnh đó, người lao động tự do ngoài trời là một trong những nhóm đứng ở tuyến đầu của rủi ro. Bảo vệ người lao động ngoài trời trước biến đổi khí hậu là một phần của mục tiêu phát triển bao trùm, bền vững và bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội trong bối cảnh mới.