Tháo “ngòi nổ Greenland”

Nằm ở Bắc Cực, Greenland là lãnh thổ tự trị của Đan Mạch. Tuy nhiên, xét về mặt địa lý, thủ phủ Nuuk của Greenland gần thành phố New York của Mỹ hơn thủ đô Copenhagen của Đan Mạch. Eo biển GIUK, nối liền Greenland với Iceland và Anh, là tuyến đường hàng hải quan trọng nối Bắc Băng Dương với Đại Tây Dương. Greenland lại còn sở hữu nguồn tài nguyên khoáng sản đất hiếm và năng lượng dồi dào, đồng thời có nhiều tiềm năng trở thành trung tâm hậu cần quan trọng cho các tuyến vận tải xuyên Bắc Cực khi băng ở Bắc Cực tan chảy.

Trong thời Chiến tranh lạnh, theo thỏa thuận quốc phòng ký năm 1951 với Đan Mạch, Mỹ đã mở 17 cơ sở quân sự với hơn 10.000 quân nhân tại Greenland. Cơ sở cảnh báo sớm tại Trung tâm vũ trụ Pituffik được thành lập để giám sát hoạt động của các tên lửa Liên Xô. Khi đối đầu Đông - Tây chấm dứt, Mỹ giảm dần sự hiện diện quân sự trên đảo Greenland. Hiện nay, chỉ còn Căn cứ vũ trụ Pituffik hoạt động, với khoảng 150 quân nhân Mỹ.

Cạnh tranh địa chính trị nổi lên trong thời gian gần đây khiến sự quan tâm đến Greenland và vùng Bắc Cực tăng lên nhanh chóng. Mặc dù cách Vòng Bắc Cực gần 3.000km và không tiếp giáp với vùng Bắc Cực nhưng trong Sách Trắng “Chính sách Bắc Cực của Trung Quốc” công bố năm 2018, Bắc Kinh khẳng định Trung Quốc là “quốc gia cận Bắc Cực” về mặt địa lý. Nước này đã đóng 4 tàu phá băng để phục vụ các nghiên cứu khoa học vùng Cực và các hoạt động ở Bắc Cực.

Biến đổi khí hậu khiến Trái Đất nóng lên cũng làm tình hình vùng Cực Bắc thêm phức tạp. Băng tan nhanh giúp hình thành nên tuyến đường biển qua Bắc Cực. Nga nhanh chóng tận dụng cơ hội này để đẩy nhanh chiến lược phát triển Bắc Cực, với trọng tâm là dự án hạ tầng quy mô lớn “Hành lang vận tải xuyên Bắc Cực” nhằm nâng cao vị thế của Nga trong mạng lưới logistics quốc tế. Năm 2024, Nga và Trung Quốc tiến hành cuộc tuần tra chung đầu tiên tại Bắc Cực. Đây là lần đầu tiên tàu tuần tra bờ biển Trung Quốc tiến vào Bắc Băng Dương.

Những thông tin liên quan đến Bắc Cực đổ dồn về Washington khiến Mỹ đứng ngồi không yên. Ngay từ nhiệm kỳ đầu tiên, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã thể hiện sự quan tâm đến Greenland nhằm ngăn chặn tham vọng của Trung Quốc và Nga tại Bắc Cực. Sang nhiệm kỳ hai, toan tính của ông Donald Trump trở nên mãnh liệt hơn khi ông đe dọa giành quyền kiểm soát Greenland, thậm chí không loại trừ khả năng sử dụng lực lượng quân sự.

Mức độ căng thẳng leo thang đến đỉnh điểm khi lực lượng vũ trang Đan Mạch được cho là đã lập tức vận chuyển nguồn y tế khẩn cấp và chất nổ tới hòn đảo nhằm chuẩn bị cho kịch bản tồi tệ nhất là xảy ra một cuộc can thiệp quân sự của Mỹ. Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen phải đưa ra cảnh báo gay gắt rằng một cuộc tấn công của Mỹ vào Greenland đồng nghĩa với sự chấm hết của khối quân sự Tổ chức hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) mà Đan Mạch là thành viên sáng lập từ năm 1949.

Sau bước lùi tạm thời của ông Donald Trump trong phát biểu về Greenland tại Diễn đàn kinh tế thế giới ở Davos đầu năm 2006, Mỹ và Đan Mạch đã tiến hành hàng loạt cuộc đàm phán kín kéo dài nhiều tháng. Quá trình này kết thúc bằng Lễ ký kết thỏa thuận an ninh giữa Mỹ, Đan Mạch và chính quyền tự trị đảo Greenland, diễn ra bên lề Đại hội đồng LHQ hồi tuần trước.

Theo thỏa thuận này, Mỹ sẽ mở rộng sự hiện diện quân sự tại Greenland. Washington dự kiến sẽ mở lại căn cứ thời Chiến tranh Lạnh tại Narsarsuaq ở miền Nam Greenland và thiết lập một căn cứ mới tại Mestersvig ở bờ biển phía Đông. Narsarsuaq từng là nơi Mỹ đặt căn cứ Bluie West One trước khi đóng cửa vào những năm 1950, trong khi Mestersvig hiện được lực lượng tuần tra xe chó kéo Sirius của Đan Mạch sử dụng. Hai địa điểm này được cho là sẽ trở thành những điểm hiện diện quân sự mới của Mỹ theo thỏa thuận ba bên.

Quan trọng hơn, thỏa thuận này bảo đảm rằng không quốc gia thù địch nào, mà Washington xác định là không thuộc khối NATO hoặc Liên minh châu Âu (EU), có thể thiết lập các căn cứ quân sự hoặc đầu tư vào cơ sở hạ tầng nhạy cảm tại Greenland. Trong tương lai, hòn đảo này sẽ được đưa vào hệ thống phòng thủ tên lửa “Vòm Vàng” mà ông Donald Trump đề xuất nhằm bảo vệ lãnh thổ Mỹ. Thỏa thuận này cũng được quy định là vô thời hạn, kể cả trong trường hợp Greenland tách khỏi Đan Mạch thành quốc gia độc lập.

Với việc ký thỏa thuận an ninh về Greenland, “ngòi nổ Greenland” trong quan hệ giữa Mỹ với Đan Mạch và NATO đã được tháo gỡ. Mỹ giành được quyền phủ quyết chính thức để ngăn các quốc gia mà Washington coi là đối thủ như Nga và Trung Quốc tìm cách thiết lập chỗ đứng tại Greenland. Tuy nhiên, cuộc đua giành quyền kiểm soát vùng Bắc Cực thì chưa hạ nhiệt. Đây có thể trở thành “điểm nóng” tiềm tàng trong tương lai.