Đừng để tuổi già đứng ngoài tương lai

Già hóa thường được nhìn qua áp lực lên quỹ hưu trí, y tế và ngân sách. Nhưng nếu chỉ nhìn người cao tuổi qua chi phí, chúng ta bỏ sót một nửa bức tranh: Tri thức, kinh nghiệm, vốn xã hội và khả năng truyền nối giá trị giữa các thế hệ.

Không thể lấy những tấm gương thành đạt để phủ nhận khó khăn của hàng triệu người cao tuổi đang sống với bệnh tật, thu nhập thấp hoặc thiếu chỗ dựa. Nhưng cũng không thể lấy tuổi đời làm căn cứ mặc định rằng một con người đã hết khả năng học hỏi, lao động và sáng tạo.

Năng lực đóng góp không phân bố đều theo tuổi, mà tùy thuộc sức khỏe, học vấn, nghề nghiệp và nguyện vọng của từng người. Bởi vậy, điều cần thay đổi không phải là tìm một giới hạn tuổi mới, mà là thoát khỏi cách nhìn coi tuổi tác như thước đo duy nhất của năng lực. Không buộc người cao tuổi phải tiếp tục làm việc để giảm gánh nặng an sinh; cũng không vô tình tước đi cơ hội cống hiến của những người còn khả năng và mong muốn tham gia.

Một tổn thất ít được tính đến trong phát triển là sự lãng phí tri thức tích lũy. Kinh nghiệm không hình thành chỉ bằng bằng cấp; đó là khả năng nhận diện rủi ro, hiểu con người và rút ra bài học từ thành công, thất bại đã trải qua. Khi người có kinh nghiệm rời nghề mà không có cơ chế chuyển giao, xã hội mất đi một nguồn tri thức quý.

Cần những cơ chế kết nối liên thế hệ thực chất: Người cao tuổi cố vấn doanh nghiệp, truyền nghề, hỗ trợ khởi nghiệp; trường đại học, doanh nghiệp và địa phương xây dựng mạng lưới chuyên gia cao tuổi trên cơ sở tự nguyện và phù hợp sức khỏe. Nhưng đó không phải chuyển giao một chiều: Người cao tuổi cũng cần được học công nghệ mới. Kinh nghiệm của thế hệ trước kết hợp với năng lực công nghệ của thế hệ trẻ tạo ra giá trị mà mỗi bên khó đạt được nếu đứng riêng rẽ.

Già hóa cũng làm xuất hiện những nhu cầu mới về chăm sóc sức khỏe, nhà ở thích ứng, công nghệ hỗ trợ, du lịch, giáo dục suốt đời - không gian của kinh tế bạc, nơi tạo việc làm và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Nhưng kinh tế bạc không thể đồng nghĩa với biến người cao tuổi thành thị trường để khai thác. Một thị trường chỉ bền vững khi sản phẩm đáp ứng nhu cầu thực và không đẩy rủi ro sang những người dễ tổn thương; vì thế cần tiêu chuẩn, cơ chế giám sát và chính sách hỗ trợ người không đủ khả năng chi trả. Kinh tế bạc phải gắn với an sinh và phẩm giá con người; đó cũng là chỗ thể hiện tính ưu việt của một xã hội không để ai bị bỏ lại phía sau.

Chăm sóc người cao tuổi là trách nhiệm không thể thay thế của gia đình, cộng đồng và Nhà nước. Chủ trương dân số và phát triển, bảo hiểm xã hội đa tầng và Luật Người cao tuổi đã đặt nền cho trách nhiệm ấy. Nhưng nếu chính sách chỉ dừng ở việc bảo đảm người cao tuổi được chăm sóc, trợ giúp và bảo vệ thì vẫn chưa đủ. Người còn sức khỏe, còn tri thức và còn mong muốn cống hiến cũng cần được trao cơ hội tự quyết định mình sống như thế nào, làm gì và đóng góp ra sao. Đây chính là chỗ cần thay đổi trong tư duy chính sách: Từ coi người cao tuổi là đối tượng thụ hưởng sang nhìn nhận họ như những chủ thể có quyền lựa chọn và khả năng tham gia.

Không phải người 70 tuổi nào cũng cần tiếp tục làm việc, cũng như không phải người 60 tuổi nào cũng muốn nghỉ ngơi. Có người cần một công việc toàn thời gian, có người chỉ phù hợp với vài giờ tư vấn mỗi tuần, có người chỉ mong sống bình an bên gia đình. Chính sách tốt không áp đặt một khuôn mẫu, mà mở ra nhiều lựa chọn. Việc làm cho người cao tuổi vì thế không phải là kéo dài cơ học thời gian làm việc, càng không phải biến khả năng lao động của họ thành cách giảm gánh nặng an sinh, mà là những hình thức tham gia linh hoạt.

Cùng với đó là một yêu cầu thường bị xem nhẹ: Muốn người cao tuổi chủ động trong xã hội số, phải giúp họ vượt qua khoảng cách công nghệ. Chuyển đổi số vì thế không nên chỉ được đo bằng số dịch vụ đưa lên mạng, mà bằng việc người yếu thế có thực sự dùng được hay không.

Ở chiều ngược lại, trao quyền không có nghĩa là rút bớt trách nhiệm chăm sóc. Một xã hội nhân văn phải làm được hai việc tưởng như trái chiều: Bảo vệ người cao tuổi khi họ yếu thế và để họ tự chủ khi còn khả năng. Người cần chăm sóc phải được chăm sóc có chất lượng; người còn khả năng phải có cơ hội cống hiến; người muốn nghỉ ngơi phải được tôn trọng. Đó mới là lấy con người làm trung tâm, thay vì lấy tuổi tác quyết định số phận một con người.

Một xã hội có tuổi thọ cao không thể vận hành bằng những quan niệm hình thành trong thời kỳ tuổi thọ thấp và dân số trẻ. Cách thiết kế chính sách hôm nay chính là cách thiết kế xã hội mà mọi thế hệ sẽ sống trong đó ngày mai. Bảo đảm một tuổi già có phẩm giá vì thế không phải khoản chi cho quá khứ, mà là khoản đầu tư cho tương lai của chính xã hội.

Người cao tuổi không phải phần quá khứ còn sót lại trong một xã hội đang đi tới. Họ đang sống trong hiện tại, có quyền lựa chọn cuộc sống của mình và có thể góp phần định hình tương lai bằng tri thức, kinh nghiệm, lao động và trách nhiệm cộng đồng. “Tuổi cao chí càng cao” - lời Bác Hồ dành cho các cụ phụ lão năm xưa, đến nay vẫn là một cách nhìn về con người, chứ không chỉ là một lời động viên.

Điều cần thay đổi không phải tuổi tác của con người, mà là cách xã hội nhìn nhận và tổ chức cơ hội cho họ. Cách một xã hội đối xử với người cao tuổi hôm nay cũng là cách xã hội ấy chuẩn bị cho tuổi già của chính mình ngày mai. Đừng để tuổi già đứng ngoài tương lai, bởi tương lai chỉ thực sự thuộc về một xã hội phát triển khi không ai bị xem là đã hết giá trị chỉ vì họ đã đi qua một chặng dài của cuộc đời.