Bài 4: Một trăm năm vì màu xanh Hà Nội

Từ bóng cây hôm nay đến Hà Nội 2045

Hà Nội vào Thu, Phố Phan Đình Phùng, Kim Mã và những con phố rợp bóng cây lại đông hơn. Người Hà Nội tìm đến đây đi bộ, tập thể dục, chụp vài tấm ảnh dưới vòm lá; du khách dừng chân để ghi lại một góc Thủ đô trong mùa đẹp nhất năm. Giữa phố xá ngày một đông đúc, những hàng cây già vẫn đứng đó, phủ bóng xuống mặt đường, tạo nên một khoảng lặng rất riêng.

Một cây xanh trưởng thành cần nhiều năm, một hàng cây để trở thành dấu ấn của một con phố có thể cần vài thế hệ. Bởi vậy, nếu những con đường, cây cầu hay tòa nhà có thể được hoàn thành trong một nhiệm kỳ đầu tư, câu chuyện về màu xanh của một thành phố đòi hỏi một cách nhìn dài hơn rất nhiều. Đó cũng là một trong những điểm đáng chú ý trong Đề án quản lý, phát triển hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa trên địa bàn thành phố Hà Nội năm 2026. Thay vì chỉ giải quyết những vấn đề trước mắt, Đề án phân kỳ thực hiện thành hai giai đoạn: Giai đoạn 2026-2030 và giai đoạn sau năm 2030 với tầm nhìn chiến lược 100 năm.

Tầm nhìn ấy bắt đầu từ một thay đổi quan trọng trong tư duy, cây xanh không còn đơn thuần là yếu tố trang trí cảnh quan. Hà Nội đang xác định mục tiêu xây dựng hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa trở thành “hạ tầng sinh thái cốt lõi của Thủ đô”, góp phần hiện thực hóa mô hình đô thị xanh, thông minh và bền vững. Mạng lưới không gian xanh được định hướng liên kết sông, hồ, hành lang sinh thái, công viên và cây xanh đường phố, hướng tới mô hình “Rừng trong thành phố - Thành phố trong rừng”.

Theo chia sẻ của lãnh đạo Sở Xây dựng Hà Nội, nội dung Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065 là xây dựng Hà Nội thành Thủ đô văn hóa, đô thị thông minh, sinh thái, trung tâm tài chính, dịch vụ, khoa học công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực; đồng thời hướng tới một “thành phố xanh và sinh thái với sông Hồng là biểu tượng phát triển”.

Hà Nội đặt quyết tâm hệ thống cây xanh của tương lai phải được tổ chức theo tư duy tổng thể, đa tầng, đa lớp; gắn với các cực tăng trưởng, trung tâm lớn, trục động lực, vành đai, hành lang phát triển và các không gian di sản tự nhiên - văn hóa. Các cấu phần đó được kết nối để hình thành một mạng lưới xanh trên toàn đô thị, vừa cải thiện môi trường sống, vừa bảo tồn giá trị sinh thái, cảnh quan và tạo dựng bản sắc không gian Hà Nội.

Trong cấu trúc ấy, cây trên đường phố không đứng riêng với công viên; công viên không tách khỏi hồ; sông, hồ không tách khỏi hành lang sinh thái; không gian xanh không thể tách khỏi giao thông, thoát nước và các hạ tầng khác. Hà Nội thậm chí đặt vấn đề xây dựng quy chuẩn hạ tầng kỹ thuật về không gian ngầm, từ hố trồng cây đến cống, hào kỹ thuật và kết cấu ngầm, để cây có điều kiện phát triển bền vững ít nhất 30-50 năm mà không phá hỏng hạ tầng xung quanh.

Đô thị xanh vì thế không đơn giản là đô thị có nhiều cây

Trong bối cảnh Hà Nội phải đối diện với nắng nóng kéo dài, mưa lớn cục bộ, ngập úng và sự thu hẹp diện tích đất thấm, không gian xanh trong quá trình đô thị hóa, mục tiêu xác định cây xanh, công viên và vườn hoa là một giải pháp thích ứng tự nhiên, giúp tăng khả năng chống chịu của đô thị, điều tiết nước mưa, giảm tác động nắng nóng và cải thiện vi khí hậu. Đây chính là giá trị sâu xa của đô thị xanh, không chỉ đẹp hơn, mà phải đáng sống hơn và có sức chống chịu tốt hơn.

Đề án đặt ra nguyên tắc phát triển cây xanh phải gắn với quản lý, duy tu và vận hành lâu dài. Các dự án đầu tư mới hoặc cải tạo cây xanh, công viên, vườn hoa phải tính đầy đủ yêu cầu kỹ thuật, chi phí duy trì và phương thức quản lý sau đầu tư. Về nguồn lực, Nhà nước giữ vai trò định hướng, quản lý và kiểm soát không gian; đồng thời kết hợp nguồn lực nhà nước với nguồn lực xã hội, khuyến khích cộng đồng, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội tham gia đầu tư, quản lý, chăm sóc cây xanh.

Ông Trần Anh Tuấn - Phó Giám đốc Trung tâm quản lý kỹ thuật hạ tầng TP. Hà Nội (Sở Xây dựng Hà Nội) cho biết, song song với việc tăng nguồn lực ngân sách dành cho đầu tư công, Thành phố định hướng khuyến khích doanh nghiệp tham gia đầu tư, quản lý và duy tu cây xanh, công viên, vườn hoa bằng những hình thức đa dạng, phù hợp từng loại không gian xanh. Doanh nghiệp có thể tham gia chăm sóc, duy tu theo tuyến phố hoặc khu vực thông qua hợp đồng dịch vụ công ích, đặt hàng hoặc đấu thầu, dưới sự giám sát của cơ quan chuyên ngành.

Ở đây, xã hội hóa không đồng nghĩa với việc Nhà nước rút khỏi trách nhiệm của mình. Tinh thần xuyên suốt của Đề án vẫn là phát triển đồng bộ giữa quy hoạch - quản lý - đầu tư - vận hành, trong đó khoa học công nghệ, chuyển đổi số đi cùng việc huy động cộng đồng, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội.

Màu xanh, theo cách tiếp cận đó, trở thành trách nhiệm chung nhưng phải được quản trị bằng những chuẩn mực rõ ràng, người dân từ người thụ hưởng trở thành người gìn giữ. “Cộng đồng dân cư là chủ thể trực tiếp thụ hưởng và đồng thời là lực lượng quan trọng tham gia bảo vệ, duy trì và phát triển hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa đô thị. Bởi vậy, tuyên truyền, nâng cao nhận thức và huy động sự tham gia của cộng đồng có ý nghĩa quyết định tới hiệu quả và tính bền vững của quản lý cây xanh. Bảo vệ cây xanh phải được coi là trách nhiệm chung của toàn xã hội” - ông Tuấn cho biết thêm.

Một hướng đi được đặt ra là mở rộng khả năng người dân và doanh nghiệp tra cứu dữ liệu cây xanh, công viên, vườn hoa qua các ứng dụng số và nền tảng GIS. Khi dữ liệu được mở rộng khả năng tiếp cận, cộng đồng có thêm điều kiện tham gia giám sát và bảo vệ không gian xanh. Xa hơn, cơ sở dữ liệu sẽ quản lý tới từng cá thể cây theo vị trí, chủng loại, tình trạng kỹ thuật; GIS và công nghệ giám sát thông minh được định hướng sử dụng để chuyển từ duy tu thụ động sang quản lý rủi ro chủ động.

Mục tiêu Hà Nội hướng đến là những học sinh đang ngồi trên ghế nhà trường hôm nay chính là lớp cư dân sẽ sống, làm việc và xây dựng Hà Nội trong những thập niên tới. Vì thế, bảo vệ cây xanh không thể chỉ là công việc của cơ quan quản lý hoặc những người trực tiếp làm nghề cây xanh. Việc lồng ghép giáo dục về cây xanh, môi trường đô thị vào hoạt động ngoại khóa của học sinh các cấp; khuyến khích học sinh chăm sóc và bảo vệ cây trong trường học, khu dân cư để hình thành ý thức bảo vệ môi trường từ sớm. Đồng thời, các hoạt động trồng, chăm sóc, bảo vệ cây gắn với ngày môi trường, ngày cây xanh, tuần lễ xanh... được đề xuất để tạo sức lan tỏa trong cộng đồng.

Những hàng cây cổ thụ trên các phố cũ hôm nay không lớn lên trong một sớm một chiều. Có những cây đã đi qua nhiều thế hệ, chứng kiến thành phố mở rộng, chiến tranh lùi xa, những con đường thay đổi và những khu đô thị mới mọc lên. Người Hà Nội hôm nay đang được hưởng bóng mát từ những cây được trồng bởi những thế hệ của nhiều thập niên trước.

Hà Nội của 50 năm hay 100 năm sau sẽ có hình hài thế nào không chỉ được quyết định bởi những công trình xây dựng trong tương lai. Một phần diện mạo ấy đang được quyết định ngay hôm nay: Trong một khoảng đất có được giữ lại cho công viên hay không; trong một hành lang xanh có được bảo vệ hay không; trong cách một cây cổ thụ được gìn giữ và cả trong cách một cây non được trồng xuống. Tầm nhìn 100 năm của Đề án vì vậy không chỉ là kéo dài một kế hoạch quản lý cây xanh. Đó là cách đặt màu xanh vào một thước đo thời gian dài hơn rất nhiều so với một dự án hay một nhiệm kỳ. Một cây xanh được trồng hôm nay có thể chưa kịp trở thành đại thụ đối với người trồng nó. Nhưng vài chục năm sau, dưới tán cây ấy có thể là một thế hệ Hà Nội khác.