Mẹ của hai liệt sĩ chưa được truy tặng danh hiệu “Bà mẹ Việt Nam anh hùng”: Vì sao?

Hơn 10 năm đi tìm sự ghi nhận

Theo hồ sơ gia đình, cụ Hoàng Văn Nhiên (sinh năm 1894, mất năm 1983) kết hôn lần đầu với cụ Trịnh Thị Thảo (sinh năm 1901). Hai người có 4 con chung. Năm 1933, cụ Thảo qua đời vì bệnh nặng. Để nuôi dưỡng đàn con nhỏ, năm 1934 cụ Nhiên kết hôn với cụ Phạm Thị Gõ. Sau đó, hai cụ sinh thêm 9 người con.

 Trong tổng số 13 người con của gia đình, có hai người là liệt sĩ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước và một người là CCB. Hai liệt sĩ gồm: Liệt sĩ Hoàng Văn Lở (sinh năm 1933, hy sinh năm 1966 tại chiến trường Nam Bộ), là con của cụ Hoàng Văn Nhiên và người vợ đầu Trịnh Thị Thảo; và liệt sĩ Hoàng Văn Nhữ (sinh năm 1939, hy sinh năm 1972 tại mặt trận Quảng Trị), là con đẻ của cụ Phạm Thị Gõ.

Điều đáng nói là khi mẹ đẻ mất, liệt sĩ Hoàng Văn Lở mới 10 tháng tuổi. Từ năm 1934, cụ Phạm Thị Gõ đã trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng ông Lở như con ruột cho đến năm 1953, khi ông lên đường nhập ngũ tham gia kháng chiến chống Pháp. Tổng thời gian nuôi dưỡng là 19 năm.

Năm 1963, chính cụ Phạm Thị Gõ cùng chồng đứng ra cưới vợ cho ông Hoàng Văn Lở. Sau đó, ông vào Nam chiến đấu và hy sinh năm 1966.

Căn cứ Pháp lệnh số 36-L/CTN ngày 29-8-1994 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa IX và Nghị định số 176/CP ngày 20-10-1994 của Chính phủ quy định về Danh hiệu vinh dự Nhà nước “Bà mẹ Việt Nam anh hùng”, ông Hoàng Văn Huy được chính quyền địa phương hướng dẫn lập hồ sơ đề nghị truy tặng danh hiệu cho mẹ mình.

Là người được gia đình ủy quyền thờ cúng hai liệt sĩ, ông Huy đã nhiều lần gửi hồ sơ tới các cơ quan chức năng. Tuy nhiên, Sở Nội vụ tỉnh Thanh Hóa và Ban Thi đua - Khen thưởng Trung ương đều có văn bản cho rằng: “Hiện nay chưa có quy định đối với trường hợp bà mẹ có 01 con đẻ và 01 con chồng đều là liệt sĩ thuộc đối tượng được xét tặng, truy tặng danh hiệu này. Do đó, trường hợp bà Phạm Thị Gõ chưa đủ điều kiện để xét truy tặng Danh hiệu vinh dự Nhà nước ‘Bà mẹ Việt Nam anh hùng’.”

Chính quan điểm này đang trở thành “điểm nghẽn” khiến hồ sơ của cụ Phạm Thị Gõ chưa được xem xét, giải quyết.

Những căn cứ pháp lý và thực tiễn cần được xem xét thấu đáo

Qua nghiên cứu các quy định hiện hành về người có công với cách mạng, có thể thấy không có điều khoản nào quy định cụ thể rằng con chồng là liệt sĩ thì không được tính để xét tặng hoặc truy tặng danh hiệu “Bà mẹ Việt Nam anh hùng”.

Ngược lại, pháp luật lại quy định rất rõ về việc công nhận người có công nuôi dưỡng liệt sĩ. Điều 9 Pháp lệnh số 36-L/CTN ngày 29-8-1994 quy định: “Gia đình liệt sĩ gồm những thân nhân của liệt sĩ, vợ hoặc chồng, con, cha mẹ đẻ, người có công nuôi liệt sĩ lúc còn sống...”.

Khoản 4 Điều 19 Nghị định số 28/CP ngày 29-4-1995 của Chính phủ quy định: “Người có công nuôi liệt sĩ là người đã thật sự nuôi dưỡng liệt sĩ từ nhỏ, đối xử với liệt sĩ như con đẻ, thời gian nuôi từ 10 năm trở lên khi liệt sĩ còn dưới 16 tuổi...”.

Tiếp đó, Khoản 2 Điều 4 Nghị định số 31/2013/NĐ-CP ngày 9-4-2013 xác định: “Người có công nuôi dưỡng liệt sĩ là người đã nuôi dưỡng khi liệt sĩ dưới 18 tuổi, thời gian nuôi từ 10 năm trở lên”.

Đặc biệt, Điều 2 Nghị định số 56/2013/NĐ-CP ngày 22-5-2013 quy định đối tượng được xét tặng hoặc truy tặng Danh hiệu vinh dự Nhà nước “Bà mẹ Việt Nam anh hùng” là: “Có hai con trở lên là liệt sĩ...”. Trong đó nêu rõ: “Người con là liệt sĩ bao gồm con đẻ, con nuôi theo quy định của pháp luật”.

Khoản 2 Điều 2 Thông tư liên tịch số 03/2014/TTLT-BNV-BQP-BLĐTBXH ngày 10-10-2014 cũng quy định: “Con đẻ, con nuôi, mẹ đẻ, mẹ nuôi phải được pháp luật thừa nhận hoặc chính quyền cấp xã xác nhận”.

Thực tế, cụ Phạm Thị Gõ đã trực tiếp nuôi dưỡng liệt sĩ Hoàng Văn Lở từ khi chưa đầy một tuổi cho đến ngày ông nhập ngũ.

Biên bản họp Chi hội Người cao tuổi thôn 5 ngày 23-7-2014 xác nhận: “Tuy không sinh ra liệt sĩ Hoàng Văn Lở nhưng bà Phạm Thị Gõ đã có công chăm sóc và nuôi dưỡng liệt sĩ Hoàng Văn Lở từ khi chưa đầy một tuổi”.

Biên bản họp của Đảng ủy, UBND, MTTQ và các đoàn thể xã Hợp Thắng ngày 7-7-2015 cũng khẳng định: “Bà Phạm Thị Gõ lấy ông Hoàng Văn Nhiên năm 1934 và nuôi ông Hoàng Văn Lở từ năm 1934 đến khi ông đi bộ đội”. Biên bản này đồng thời xác nhận:

“Bà Phạm Thị Gõ có hai con là ông Hoàng Văn Lở (con chồng) và ông Hoàng Văn Nhữ (con đẻ)”.

Như vậy, cả quá trình nuôi dưỡng liệt sĩ Hoàng Văn Lở và tư cách người có công nuôi liệt sĩ của cụ Phạm Thị Gõ đều đã được chính quyền địa phương xác nhận.

Trong văn bản đề nghị gửi cơ quan cấp trên, UBND huyện Triệu Sơn (cũ) cũng nêu rõ: “Xét thực tế, bà Phạm Thị Gõ có công nuôi 01 liệt sĩ và có 01 con đẻ là liệt sĩ, đồng thời đã được hưởng trợ cấp tuất của hai liệt sĩ. UBND huyện Triệu Sơn đề nghị xem xét truy tặng danh hiệu ‘Bà mẹ Việt Nam anh hùng’ đối với bà Phạm Thị Gõ”.

Ngày 19-9-1972, Thủ tướng Phạm Văn Đồng ký Quyết định số 387/TTg cấp Bằng “Tổ quốc ghi công” cho liệt sĩ Hoàng Văn Lở.

Ngày 9-11-2004, Thủ tướng Phan Văn Khải ký - cấp Bằng Tổ quốc ghi công cho liệt sĩ Hoàng Văn Nhữ.

Đặc biệt, trong “Bảng vàng danh dự” số 9318 do Thủ tướng Phạm Văn Đồng ký ngày 15-7-1974 ghi rõ: “Ông Hoàng Văn Nhiên, bà Phạm Thị Gõ, xã Hợp Thắng, huyện Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa có ba con tòng quân chống Mỹ cứu nước: Hoàng Văn Lở, Hoàng Văn Nhữ, Hoàng Văn Huy”.

Đây là tài liệu có giá trị pháp lý và lịch sử đặc biệt, thể hiện sự ghi nhận của Nhà nước đối với công lao, sự hy sinh đóng góp của gia đình cụ Phạm Thị Gõ.

Tuy nhiên, tại Văn bản số 7515/SNV-TĐKT ngày 16-12-2025, Sở Nội vụ tỉnh Thanh Hóa vẫn cho rằng trường hợp cụ Phạm Thị Gõ chưa đủ điều kiện xét truy tặng danh hiệu “Bà mẹ Việt Nam anh hùng”. Sau đó, Ban Thi đua - Khen thưởng Trung ương cũng có Công văn số 368/BTĐKT-PC&GQKNTC ngày 5-2-2026 đồng tình với quan điểm trên và kết luận trường hợp bà mẹ có một con đẻ là liệt sĩ và một con chồng là liệt sĩ không thuộc đối tượng được xét tặng hoặc truy tặng danh hiệu này.

Cần sớm xem xét trên tinh thần nhân văn, công bằng, đúng bản chất của chính sách đền ơn đáp nghĩa

Từ các quy định của pháp luật và các tài liệu xác minh thực tế có thể thấy, cụ Phạm Thị Gõ không chỉ có một con đẻ là liệt sĩ Hoàng Văn Nhữ mà còn là người trực tiếp nuôi dưỡng liệt sĩ Hoàng Văn Lở từ khi còn thơ ấu trong suốt 19 năm.

Việc xác định liệt sĩ Hoàng Văn Lở chỉ đơn thuần là “con chồng” mà không xem xét đầy đủ tư cách “người có công nuôi liệt sĩ” của cụ Phạm Thị Gõ là vấn đề cần được nghiên cứu, đánh giá một cách toàn diện, thấu đáo của chính quyền các cấp đối với người có công với cách mạng.

Trong khi pháp luật đã thừa nhận con nuôi là liệt sĩ được tính vào điều kiện xét tặng Danh hiệu vinh dự Nhà nước “Bà mẹ Việt Nam anh hùng”, thì trường hợp cụ Phạm Thị Gõ - người trực tiếp nuôi dưỡng liệt sĩ Hoàng Văn Lở suốt 19 năm, được chính quyền xác nhận là người có công nuôi liệt sĩ - rất cần được các cơ quan có thẩm quyền xem xét trên tinh thần nhân văn, công bằng và đúng bản chất của chính sách đền ơn đáp nghĩa đối với người có công với cách mạng.