Số hóa ký ức, lan tỏa giá trị lịch sử ở Bảo tàng Biệt động Sài Gòn - Gia Định

Khi hiện vật kể chuyện lịch sử

Giữa nhịp sống hiện đại của TP. Hồ Chí Minh, căn nhà ba tầng tại số 145 Trần Quang Khải, phường Tân Định vẫn lưu giữ những dấu tích đặc biệt của một thời chiến tranh. Được xây dựng năm 1963, căn nhà từng là cơ sở hoạt động bí mật của lực lượng Biệt động Sài Gòn – Gia Định, dưới sự chỉ huy của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trần Văn Lai. Sau năm 1975, gia đình ông Trần Văn Lai mua lại, trùng tu và gìn giữ những dấu tích, hiện vật gắn với hoạt động của lực lượng biệt động.

Năm 2019, nơi đây trở thành Bảo tàng Biệt động Sài Gòn - Gia Định. Từ một địa điểm từng được sử dụng cho những hoạt động bí mật giữa lòng đô thị, căn nhà nay trở thành nơi công chúng có thể tìm hiểu về một lực lượng đặc biệt trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc.

Hiện bảo tàng lưu giữ khoảng 300 hiện vật, tư liệu và hình ảnh. Mỗi hiện vật là một câu chuyện, gắn với một con người, một nhiệm vụ hoặc một thời khắc lịch sử. Trong số đó có khẩu súng cối 82mm từng được sử dụng trong trận tập kích vào khu vực làm việc của tướng Westmoreland năm 1967; chiếc xe đạp máy Velo Solex của nữ giao liên Nguyễn Ngọc Huệ.

Đáng chú ý, nhiều vật dụng tưởng như rất bình thường trong đời sống hằng ngày như lon sữa, bình nước, đèn Manchon... từng được sử dụng để cất giấu tài liệu, thuốc men. Chính những hiện vật bình dị ấy giúp công chúng hôm nay hình dung phần nào sự khắc nghiệt của chiến tranh và sự sáng tạo, mưu trí của những người hoạt động cách mạng trong lòng địch.

Theo ông Trần Vũ Bình - đại diện Bảo tàng Biệt động Sài Gòn - Gia Định, việc xây dựng bảo tàng số đang được đặt ra với mục tiêu không chỉ đưa hình ảnh hiện vật lên Internet mà quan trọng hơn là làm rõ câu chuyện lịch sử phía sau từng hiện vật. Bắt đầu sưu tầm từ cuối năm 2019, bảo tàng đã nỗ lực tìm kiếm, phục hồi và lưu giữ những dấu tích liên quan đến lực lượng Biệt động Sài Gòn - Gia Định.

“Cha tôi cũng là một người lính biệt động nên chúng tôi cố gắng sưu tầm từng hiện vật để lưu giữ lại các giá trị lịch sử, mở một điểm tham quan mới cho người dân, khách du lịch khi đến Sài Gòn” - ông Bình chia sẻ.

Đó cũng là cách những người làm bảo tàng trả lại “tiếng nói” cho hiện vật. Một chiếc xe đạp không chỉ còn là chiếc xe đạp. Một căn hầm không chỉ là một không gian nhỏ dưới lòng đất. Một chiếc lon sữa không chỉ là vật dụng đã cũ. Đằng sau chúng là con người, nhiệm vụ, những cuộc đấu trí và cả sự hy sinh.

“Chạy đua” với thời gian để giữ ký ức

Nếu hiện vật là những chứng nhân vật chất của lịch sử thì nhân chứng chính là những người có thể kể lại lịch sử bằng ký ức của mình. Đây là lý do Bảo tàng Biệt động Sài Gòn - Gia Định xác định số hóa ký ức của những người từng trực tiếp tham gia chiến đấu là nhiệm vụ cấp thiết.

Theo ông Trần Vũ Bình, hiện vẫn còn những nhân chứng, đồng đội của lực lượng biệt động có thể kể lại những trận đánh, những chuyến vận chuyển vũ khí, cách liên lạc, phương thức che giấu vũ khí và hoạt động của mạng lưới cơ sở.

Mỗi nhân chứng là một kho tư liệu sống. Một câu chuyện chưa được ghi lại có thể sẽ mất đi vĩnh viễn. Một chi tiết tưởng nhỏ trong lời kể của người trong cuộc đôi khi lại có giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu, giáo dục truyền thống sau này. “Quan trọng là mình phải số hóa được ký ức của những người trong cuộc. Nếu không ghi lại thì sau này rất khó phục dựng” - ông Bình nói.

Bởi vậy, cùng với việc số hóa hiện vật, bảo tàng hướng tới ghi âm, ghi hình lời kể của các nhân chứng, kết nối lời kể ấy với từng hiện vật, nhân vật và sự kiện. Đây không chỉ là câu chuyện của công nghệ. Đó còn là cuộc chạy đua với thời gian để giữ lại những ký ức không thể thay thế.

Bảo tàng đồng thời hướng tới số hóa khoảng 325 cơ sở, hầm bí mật từng được lực lượng Biệt động Sài Gòn sử dụng. Những địa điểm này có thể được tái hiện bằng hình ảnh, mô hình, không gian tương tác và mã QR, từ đó kết nối thành bản đồ di sản về Biệt động Sài Gòn - Gia Định.

Nếu được thực hiện đồng bộ, người xem có thể từ một hiện vật tìm đến một nhân vật; từ nhân vật tìm hiểu một sự kiện; từ sự kiện tiếp tục khám phá địa điểm từng diễn ra hoạt động của lực lượng biệt động. Không gian bảo tàng vì thế được mở rộng từ một căn nhà, một địa chỉ cụ thể thành một mạng lưới ký ức trên không gian số.

Trong bối cảnh công nghệ ngày càng tác động mạnh đến cách con người tiếp nhận thông tin, bảo tàng cũng đứng trước yêu cầu đổi mới phương thức kể chuyện lịch sử. Từ năm 2019, Bảo tàng Biệt động Sài Gòn - Gia Định đã từng bước ứng dụng công nghệ trong giới thiệu hiện vật, di tích. Từ chuyển đổi số đến mã QR và các hình thức tương tác, mục tiêu được đặt ra là giúp lịch sử trở nên gần gũi hơn với thế hệ trẻ.

Theo ông Bình, lớp trẻ cần cách tiếp cận nhanh, trực quan và sinh động. Nhưng sự sinh động ấy phải đặt trên nền tảng chính xác của tư liệu và sự tôn trọng lịch sử. Một hướng đi đang được bảo tàng nghiên cứu là xây dựng trải nghiệm để người xem có thể “nhập vai” chiến sĩ biệt động. Thay vì chỉ đứng trước tủ kính đọc thông tin, người trải nghiệm có thể được đặt vào một tình huống lịch sử, thực hiện một nhiệm vụ theo kịch bản và tìm hiểu những khó khăn mà người chiến sĩ năm xưa phải đối mặt.

Đó có thể là làm giao liên, vận chuyển tài liệu, tìm cách cất giấu vũ khí, đưa vũ khí vào nội thành hay tái hiện một trận đánh. Với công nghệ tương tác, những nhiệm vụ ấy có thể được mô phỏng trong một không gian an toàn, trực quan, giúp người trẻ hiểu hơn về sự khắc nghiệt, nguy hiểm và yêu cầu đặc biệt của hoạt động biệt động trong lòng đô thị.

Việc Bảo tàng Biệt động Sài Gòn - Gia Định chuẩn bị xây dựng “Bảo tàng số” diễn ra trong bối cảnh chuyển đổi số đang trở thành một xu hướng quan trọng trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Tuy nhiên, với một bảo tàng gắn với lịch sử chiến tranh cách mạng, yêu cầu đặt ra không chỉ là hiện đại hóa hình thức trưng bày. Điều cốt lõi là tính chính xác, tính xác thực và chiều sâu của câu chuyện lịch sử.

Việc Sở Văn hóa và Thể thao TP. Hồ Chí Minh ủng hộ chủ trương xây dựng bảo tàng số, đồng thời đề nghị có sự tham vấn của chuyên gia, nhà khoa học và cơ quan chuyên môn, cho thấy yêu cầu này cần được đặt lên hàng đầu.

Bởi khi lịch sử được đưa lên không gian số, mỗi thông tin sẽ có khả năng lan tỏa rất rộng. Một tư liệu chính xác có thể giúp hàng triệu người hiểu đúng hơn về lịch sử; ngược lại, một thông tin thiếu kiểm chứng cũng có thể tạo ra những nhận thức sai lệch. Vì thế, số hóa phải đi cùng với kiểm chứng, bảo tồn nguyên bản tư liệu và tôn trọng sự thật lịch sử.

Những người lính biệt động năm xưa đã chiến đấu giữa một thành phố đầy hiểm nguy. Họ hoạt động trong điều kiện bí mật, đối mặt với sự truy lùng và luôn đứng trước ranh giới sinh tử. Những chiến công của họ được làm nên không chỉ bởi lòng dũng cảm mà còn bởi trí thông minh, sự mưu trí, khả năng tổ chức và tinh thần đặt lợi ích của đất nước lên trên hết. Hôm nay, chiến tranh đã lùi xa. Ký ức về những con người ấy vẫn cần được lưu giữ.