Bài 2: Những cây cổ thụ kể chuyện Hà Nội

Thành phố thức giấc dưới vòm cây

Nhắc đến Hà Nội, người ta nhớ Hồ Gươm, Hồ Tây, ba mươi sáu phố phường... Nhưng trong ký ức của rất nhiều người còn có một Hà Nội khác – Hà Nội của những hàng cây. Đó là những vòm cây trên phố Phan Đình Phùng; màu xanh chạy dọc đường Thanh Niên, giữa một bên Hồ Tây, một bên hồ Trúc Bạch; những gốc cây già bên Hồ Gươm; bóng cây trong Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hoàng thành Thăng Long và nhiều đình, chùa, làng cổ còn hiện hữu giữa lòng Thủ đô.

Có những cây mang tuổi đời hàng chục năm, thậm chí lâu hơn cả tuổi của những con phố hiện đại bao quanh chúng. Chúng đã đi cùng Hà Nội qua chiến tranh, thời bao cấp, những năm đầu đổi mới và quá trình đô thị hóa mạnh mẽ trong vài thập niên gần đây. Bởi vậy, giá trị của một cây cổ thụ không thể chỉ tính bằng chiều cao, đường kính thân hay diện tích tán lá. Một cây mới có thể được trồng xuống chỉ trong vài giờ. Nhưng để có một thân cây lớn, bộ rễ khỏe, tán cây phủ rộng và quan trọng hơn, để cái cây ấy trở thành một phần ký ức của cộng đồng, cần hàng chục năm, thậm chí cả thế kỷ.

5 giờ 30 phút sáng, phố Phan Đình Phùng vừa thức giấc, những tia nắng đầu tiên len qua vòm lá cổ thụ, tạo thành những vệt sáng loang trên mặt đường còn đẫm hơi sương. Tiếng chim ríu rít hòa cùng nhịp chổi tre của công nhân môi trường. Người dân thong thả tập thể dục, những chiếc xe đạp chở hoa lặng lẽ lăn bánh. Vài du khách nước ngoài dừng chân, nâng máy ảnh ghi lại một góc Hà Nội rất riêng.

Rất nhiều người dân đã gắn bó với cung đường này suốt nhiều năm. Họ chứng kiến những tán cây ngày một sum suê, những mùa lá thay màu và cả những đổi thay của phố phường. Bởi vậy, hàng cây Phan Đình Phùng đối với họ không đơn thuần là cảnh quan đô thị mà đã trở thành một phần ký ức, một phần nhịp sống thường nhật. Khung cảnh ấy bình yên đến mức người ta dễ nghĩ rằng nó vốn đã như thế và sẽ còn mãi như thế. Nhưng để giữ được màu xanh tưởng như rất đỗi tự nhiên ấy là công việc bền bỉ, âm thầm của nhiều thế hệ cán bộ kỹ thuật, công nhân duy tu và các cơ quan quản lý đô thị.

Phía sau hơn 700.000 cây xanh

Theo số liệu quản lý chuyên ngành, Hà Nội hiện quản lý khoảng 772.606 cây bóng mát, gồm khoảng 372.606 cây xanh đô thị trên các tuyến phố, công viên, quảng trường và khoảng 400.000 cây trồng tập trung tại các khu vườn, vành đai sinh thái... Thành phố còn duy trì 232.672 cây cảnh, cây trang trí cùng hơn 4,18 triệu mét vuông thảm cỏ, hoa và các loại thảm thực vật ở những không gian công cộng. Đằng sau những con số ấy là một khối lượng công việc khổng lồ nhưng ít khi được nhìn thấy.

Ông Trần Anh Tuấn - Phó Giám đốc Trung tâm quản lý kỹ thuật hạ tầng TP. Hà Nội (Sở Xây dựng Hà Nội) cho biết, hằng năm, các đơn vị quản lý phải kiểm tra hiện trạng cây xanh trên hàng nghìn tuyến đường; rà soát những cây có nguy cơ mất an toàn; cắt bỏ cành khô, xử lý sâu bệnh; chăm cây mới trồng; theo dõi những cây lâu năm, cây cổ thụ và xây dựng phương án ứng trực trong mùa mưa bão để kịp thời xử lý sự cố. Công việc diễn ra quanh năm, nhưng thường chỉ được chú ý khi một cành cây gãy xuống đường hay một cây lớn bật gốc sau mưa bão.

Với những người làm nghề, cây xanh đô thị không chỉ là một sinh vật cần tưới nước, bón phân hay cắt tỉa. Mỗi cây là một “công trình sống” tồn tại giữa một hệ thống hạ tầng ngày càng dày đặc của thành phố. Nhìn một tán cây xanh tốt chưa chắc có thể biết được cái cây ấy thực sự khỏe mạnh đến đâu. Phần quan trọng nhất đôi khi lại nằm dưới mặt đất hoặc sâu bên trong thân cây.

“Có những cây bên ngoài vẫn xanh nhưng phần lõi đã bị mục rỗng do nấm bệnh. Có cây bị tổn thương bộ rễ từ nhiều năm trước bởi quá trình thi công công trình ngầm. Có cây phải sinh trưởng trong điều kiện đất bị nén chặt, hố trồng ngày càng thu hẹp, gốc bị bê tông hóa, khiến khả năng hấp thu nước và dinh dưỡng suy giảm theo thời gian. Vì vậy, người làm kỹ thuật phải xem xét bộ rễ, thân cây, tình trạng sâu bệnh, khả năng chịu lực và những biến đổi sinh học diễn ra bên trong” - ông Tuấn chia sẻ.

Theo Phó Giám đốc Trung tâm quản lý kỹ thuật hạ tầng TP. Hà Nội, trong một đô thị lớn như Hà Nội, bài toán ấy càng phức tạp khi cây xanh phải cùng tồn tại với giao thông, hệ thống cấp thoát nước, điện lực, viễn thông và hàng loạt công trình ngầm. Quản lý cây xanh vì thế không còn đơn thuần là công việc trồng và chăm sóc cây, mà ngày càng trở thành một lĩnh vực kỹ thuật tổng hợp, kết hợp kiến thức về lâm nghiệp, sinh học, cơ học, công nghệ số và quản lý hạ tầng đô thị.

Một tuyến phố có thể trải qua nhiều lần cải tạo vỉa hè, thay thế đường ống cấp nước, lắp đặt cáp điện, cáp viễn thông hoặc mở rộng hệ thống thoát nước. Mỗi lần mặt đường, vỉa hè được đào lên, nếu thiếu sự phối hợp và giám sát kỹ thuật, bộ rễ của những cây đã tồn tại hàng chục năm có thể bị tác động. Một hố đào không đúng kỹ thuật có thể làm đứt rễ. Một khoảng đất quanh gốc bị bê tông hóa có thể khiến cây thiếu diện tích trao đổi nước và không khí.

Việc tập kết vật liệu xây dựng quanh gốc cũng có thể làm đất bị nén chặt. Chỉ đến khi một trận mưa lớn hay cơn bão đi qua, cây gãy cành hoặc bật gốc, những tổn thương tích tụ trong nhiều năm mới có thể bộc lộ rõ. Bởi vậy, nhìn vào một sự cố cây xanh không thể chỉ đặt câu hỏi chuyện gì xảy ra trong vài phút trước khi cây đổ. Điều quan trọng hơn là phải nhìn lại cả quá trình sinh trưởng, chăm sóc, tác động của hạ tầng và những tổn thương mà cây đã phải chịu trong nhiều năm trước đó.

Với hàng trăm nghìn cây phân bố trên một địa bàn rộng lớn, không một cơ quan quản lý nào có thể hiện diện bên từng gốc cây mỗi ngày. Bảo vệ cây xanh vì thế cần sự tham gia của chính cộng đồng đang sống dưới những tán cây ấy. Một cuộc điện thoại phản ánh khi phát hiện cây nghiêng bất thường; một lời nhắc khi thấy người khác đóng đinh vào thân cây. Hay đơn giản là không đổ rác, phế thải, vật liệu xây dựng vào gốc cây đều có thể góp phần hạn chế những tổn thương không đáng có.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc xây dựng cơ sở dữ liệu cây xanh, lập hồ sơ điện tử cho từng cây, gắn mã định danh, ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS), lưu lại lịch sử chăm sóc có thể giúp công tác quản lý chuyển dần từ xử lý sự cố sang chủ động phòng ngừa rủi ro. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với những cây cổ thụ, cây lâu năm hoặc cây có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và cảnh quan. Khi mỗi cây có một “hồ sơ sức khỏe”, người quản lý có thể biết cây đã được kiểm tra khi nào, từng bị tác động ra sao, bộ rễ có nguy cơ gì, thời điểm nào cần kiểm tra lại và biện pháp chăm sóc nào đã được thực hiện. Đồng thời, cây xanh cần được coi là một cấu phần của hạ tầng đô thị ngay từ khi lập quy hoạch và chuẩn bị dự án một cách chặt chẽ và bài bản hơn.

Buổi sáng trên phố Phan Đình Phùng vẫn trôi đi dưới những vòm cây. Người tập thể dục trở về nhà. Dòng xe bắt đầu đông hơn. Những chiếc xe đạp chở hoa tiếp tục đi qua các con phố. Nắng lên cao, những vệt sáng dưới hàng cây cũng thay đổi theo từng giờ. Những cây cổ thụ vẫn đứng đó, lặng lẽ như chúng đã từng đứng qua rất nhiều mùa của Hà Nội.

Có những hàng cây đã hiện diện trước khi nhiều người trong chúng ta được sinh ra. Chúng chứng kiến thành phố đi qua chiến tranh, thời bao cấp, những năm tháng đổi mới và quá trình vươn mình trở thành một đô thị hiện đại. Nếu một ngày những hàng cây ấy biến mất, Hà Nội vẫn có thể có thêm những con đường rộng hơn, những tòa nhà cao hơn và những cây mới được trồng xuống. Nhưng một cây mới không thể lập tức thay thế một cây đã đứng đó hàng trăm mùa mưa nắng. Giữ một gốc cây hôm nay vì thế không chỉ là bảo vệ môi trường. Đó còn là gìn giữ bản sắc của Thủ đô, bảo vệ tài sản công được tích lũy qua nhiều thế hệ và trao lại cho mai sau một Hà Nội xanh hơn, đáng sống hơn.

(Còn nữa)