Đột tử ở người trẻ - Những dấu hiệu cảnh báo không nên bỏ qua

Đột tử (Sudden Cardiac Death - SCD) là tình trạng ngừng tim - ngừng tuần hoàn đột ngột khiến người bệnh mất ý thức ngay lập tức và có thể tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời. Theo thống kê, đột tử không chỉ xảy ra ở người lớn tuổi, nhóm tuổi từ 12-39 tuổi vẫn có nguy cơ, trong đó nam giới gặp nhiều hơn nữ giới.

Từ các ca lâm sàng được ghi nhận tại Bệnh viện Bạch Mai, các bác sĩ Trung tâm Cấp cứu A9 cho biết, đột tử ở người trẻ không chủ yếu do sơ vữa mạch vành như người lớn tuổi, mà thường liên quan đến bệnh cơ tim và bệnh tim cấu trúc bẩm sinh. Viêm cơ tim (thường sau nhiễm virus); bất thường động mạch vành; các hội chứng rối loạn nhịp tim di truyền như Brugada, QT dài, WPW... Khi đó, máy sốc điện phá rung tự động (AED) nếu được sử dụng sớm có thể quyết định cơ hội sống còn của người bệnh.

Các bác sĩ cho hay, trước khi đột tử xảy ra, nhiều người trẻ đã từng có triệu chứng nhưng bỏ qua và cho rằng chắc do làm nhiều quá bị mệt hoặc stress công việc. Theo đó, các dấu hiệu cảnh báo đột tử thường gặp là: Hồi hộp, tim đập nhanh bất thường, đau ngực, tức ngực, ngất, choáng váng, xỉu, co giật (dễ bị nhầm với động kinh hoặc tai biến). Đặc biệt cần lưu ý, nam giới trẻ tuổi khi có các biểu hiện này cần được khám tim mạch sớm, nhất là trường hợp khi các triệu chứng xuất hiện lúc nghỉ ngơi hoặc khi đang ngủ - thời điểm chiếm tỷ lệ cao trong các ca ngừng tuần hoàn.

Các bác sĩ nhấn mạnh, có khoảng 60% trường hợp đột tử ở người trẻ tử vong trước khi đến được bệnh viện. Trong đó, nguyên nhân chính chủ yếu do không có người chứng kiến hoặc không được CPR (ép tim) kịp thời; thiếu AED nơi công cộng; nhầm lẫm ngất, co giật với bệnh lý thần kinh thông thường. Khi người bệnh không may bị đột tử nếu được ép tim ngay từ đầu và sốc điện sớm thì tỷ lệ sống sót tăng rõ rệt và hơn 90% người sống sót có thể phục hồi chức năng thần kinh tốt.

Để phòng ngừa đột tử ở người trẻ, các bác sĩ khuyến cáo, phòng ngừa đột tử không chỉ là việc của ngành y mà cần sự chủ động từ chính bản thân mỗi cá nhân và cộng đồng. Người trẻ tuyệt đối không được bỏ qua các triệu chứng tim mạch bất thường. Cần khám tim mạch nếu có tiền sử ngất, đau ngực, hồi hộp không rõ nguyên nhân. Cân nhắc tầm soát tim mạch và di truyền nếu gia đình có người đột tử sớm; tránh lạm dụng chất kích thích, thuốc không rõ nguồn gốc. Cộng đồng cũng cần phổ cập kỹ năng CPR - cấp cứu ngừng tim, tăng cường đặt AED tại nơi công cộng, trường học, phòng gym, nâng cao nhận thức (ngất - co giật ở người trẻ không phải lúc nào cũng là “lành tính”).

Thực tế ghi nhận nhiều trường hợp đột tử xảy ra trên nền bệnh mạn tính không được điều trị đúng cách. Theo đó, cần kiểm soát tốt huyết áp, uống thuốc đều đặn theo đơn, không tự ý ngưng thuốc. Đối với người đái tháo đường, nên duy trì HbA1c dưới 7% nếu không có chống chỉ định. Kiểm tra mỡ máu định kỳ, theo dõi và điều trị các bệnh tim mạch như rung nhĩ, suy tim, bệnh van tim. Duy trì cân nặng hợp lý, tránh béo phì.

Phòng bệnh luôn tốt hơn chữa bệnh, đặc biệt là với tình trạng nguy hiểm như đột tử, vốn có thể xảy ra một cách đột ngột và để lại hậu quả hết sức nghiêm trọng nếu không được xử trí kịp thời. Điều đáng mừng là phần lớn các yếu tố nguy cơ gây ra tình trạng này có thể kiểm soát được nếu người dân có ý thức chủ động trong việc chăm sóc sức khoẻ.

Một lối sống khoa học là nền tảng cơ bản giúp phòng tránh hiệu quả đột tử, người dân cần có chế độ ăn uống hợp lý: ăn nhiều rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt. Hạn chế muối, đường, mỡ động vật và thực phẩm chế biến sẵn. Ưu tiên sử dụng chất béo không bão hoà (dầu thực vật, cá...), uống đủ nước và hạn chế rượu bia. Vận động thể chất đều đặn, tập thể dục tối thiểu 30 phút/ngày, 5 ngày/tuần. Không nên vận động quá sức, đặc biệt ở người có bệnh lý tim mạch. Không hút thuốc, ngủ đủ giấc (7-8 tiếng mỗi đêm), nghe nhạc, đọc sách...

Các bác sĩ cho rằng, nguyên nhân ngừng tim có rất nhiều, tuy nhiên cấp cứu ban đầu bệnh nhân ngừng tim thì không có sự khác biệt. Khi chứng kiến một nạn nhân bị ngừng tim thì việc cần thiết nhất phải làm là kêu gọi được sự giúp đỡ, đảm bảo an toàn về môi trường xung quanh và tiến hành cấp cứu nạn nhân đúng cách trong khi chờ đợi nhân viên chuyên môn.

Hiện nay, ở nước ta việc trang bị các máy phá rung tự động rất hạn chế, người dân cũng không biết cách sử dụng nên việc quan trọng nhất cần làm ngay khi phát hiện người bị ngừng tim là ép tim ngoài lồng ngực và hỗ trợ hô hấp qua việc thổi ngạt. Ép tim cần thực hiện nhanh và mạnh với tần số từ 100 - 120 lần/phút, độ lún của thành ngực khi ép là khoảng 5-6cm. Vị trí là một nửa dưới của xương ức. Lưu ý, cứ sau mỗi 30 lần ép tim thì tiến hành thổi ngạt cho nạn nhân 2 lần, mỗi lần thổi ngạt kéo dài khoảng 1 giây sao cho có thể nhìn thấy lồng ngực nở lên khi thổi vào. Cần kiên trì cấp cứu cho nạn nhân đến khi có người hỗ trợ hoặc đến khi nạn nhân có thể tự hồi phục. Dù nạn nhân có tự hồi phục thì cũng cần đưa ngay nạn nhân đến cơ sở y tế để tìm nguyên nhân và biến chứng của việc ngừng tim.

Đột tử ở người trẻ không phải không thể phòng tránh, chỉ cần nhận diện sớm, cấp cứu đúng, không vội vàng kết luận, nhiều sinh mạng hoàn toàn có thể được cứu sống. Một bàn tay ép tim kịp thời, một cú sốc điện đúng lúc chính là ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết. Mọi người cần chủ động bảo vệ sức khoẻ ở mọi lứa tuổi.