Khi khuôn mặt không còn là bằng chứng

Đầu tháng 9-2026, lực lượng công an tiếp tục khuyến cáo người dân cảnh giác trước 25 kịch bản lừa đảo phổ biến trên không gian mạng dự báo bùng phát năm 2026, trong đó thủ đoạn giả mạo bằng AI được xếp vào nhóm nguy hiểm, khó nhận diện nhất. Điều đáng nói không phải số lượng kịch bản, mà bản chất: ngày càng ít kịch bản dựa vào sự cả tin ngây thơ, ngày càng nhiều dựa vào công nghệ giả mạo tinh vi đến mức người bình thường không còn phân biệt được bằng mắt thường, tai thường. Ở bình diện toàn cầu, một báo cáo của hãng công nghệ chống gian lận Resemble AI ghi nhận thiệt hại do lừa đảo deepfake năm 2025 đã vượt mốc 1,28 tỷ USD - mới chỉ là phần nổi được công bố. Con số ấy, dù thuộc bối cảnh thế giới chứ không riêng Việt Nam, đủ nói lên đây không còn là nguy cơ giả định.

Nhưng công bằng mà nói, không nên nhìn vấn đề này chỉ bằng một màu bi quan. Ở đâu có vũ khí, ở đó rồi sẽ có khiên: công nghệ xác thực nội dung, đánh dấu nguồn gốc dữ liệu, xác minh danh tính số cũng đang được phát triển ráo riết trên thế giới lẫn trong nước. Việt Nam đã có bước đi đáng ghi nhận, thể hiện quyết tâm chính trị chủ động chứ không chỉ chạy theo tội phạm: Luật Trí tuệ nhân tạo chính thức có hiệu lực từ ngày 1-3-2026, quy định nội dung do AI tạo ra phải được gắn nhãn nhận biết - một hành lang pháp lý đi thẳng vào gốc rễ, buộc công nghệ phải minh bạch về chính nó thay vì chỉ trông chờ sự cảnh giác của từng cá nhân.

Cũng cần tỉnh táo trước một nguy cơ khác: “hoảng loạn đạo đức” - khi mức lo sợ trong dư luận vượt xa mức thiệt hại đã ghi nhận, khi truyền thông khuếch đại cái mới và cái đáng sợ đến mức không phải cuộc gọi lạ nào cũng là deepfake, không phải tin nhắn đáng ngờ nào cũng do AI dựng lên. Để nỗi sợ lấn át lý trí, xã hội sẽ rơi vào một cực đoan khác: nghi ngờ tất cả, kể cả những gì là thật. Nhưng tỉnh táo trước nguy cơ thổi phồng không đồng nghĩa với hạ thấp mức độ nghiêm trọng của thực tế. Và ở đây có một câu hỏi công bằng cần đặt ra: khi khuyên người dân “hãy tự nâng cao cảnh giác”, ta có đang đặt gánh nặng lên vai người yếu thế nhất, trong khi hạ tầng định danh điện tử, hạ tầng xác thực sinh trắc học của Nhà nước và doanh nghiệp vẫn còn khoảng trống? Trách nhiệm không thể chỉ dồn về phía người dân, khi hệ thống hạ tầng - lẽ ra phải là tuyến phòng thủ đầu tiên - chưa đủ mạnh để chặn đứng hành vi giả mạo ngay từ gốc.

Nếu deepfake là một cơn bão, người già, người ít tiếp cận công nghệ chính là những người đứng ở nơi trống trải nhất. Họ lớn lên trong một thế giới mà “thấy là tin” là chân lý bất biến, mà tiếng nói con cháu qua điện thoại không cần kiểm chứng - chính niềm tin thuần phác ấy giờ trở thành khe hở để công nghệ lừa đảo len vào. Không thể đòi hỏi một người bảy, tám mươi tuổi tự trang bị kỹ năng nhận diện giọng nói tổng hợp bằng AI, cũng không thể đòi hỏi họ đọc hiểu những cảnh báo kỹ thuật đầy thuật ngữ.

Vì vậy, khẩu hiệu “nâng cao cảnh giác” - dù đúng, dù cần thiết - sẽ mãi chưa đủ nếu không đi kèm cơ chế bảo vệ chủ động: xác thực đa lớp cho giao dịch tài chính liên quan người cao tuổi, đường dây nóng xác minh nhanh, cơ chế “khoảng lặng bắt buộc” trước một giao dịch lớn chỉ được yêu cầu qua điện thoại hay cuộc gọi video. Bảo vệ nhóm yếu thế không phải đặc ân ban phát, mà là trách nhiệm của một xã hội văn minh, là sự nối dài tự nhiên của tinh thần không để ai bị bỏ lại phía sau.

Nhưng cũng cần thận trọng để điều đó không trượt sang thái cực khác. Nhấn quá mạnh hình ảnh người già như những nạn nhân bất lực cần bao bọc toàn phần, ta vô tình gieo tâm lý “miễn trừ trách nhiệm học hỏi” ở cả xã hội: nghĩ đã có hệ thống lo, mình không cần biết gì về công nghệ nữa. Phổ cập kỹ năng số không thể vì thương người yếu thế mà bị xem nhẹ; chính người cao tuổi cũng cần được trang bị, ở mức độ vừa sức, để không đứng ngoài cuộc cách mạng số đang diễn ra từng ngày.

 Kinh nghiệm quốc tế cũng cho một bài học đáng suy ngẫm: nhiều quốc gia đã ban hành luật quản lý AI, yêu cầu gắn nhãn nội dung tổng hợp, nhưng luật thường đi trước hạ tầng kỹ thuật thực thi, còn ý thức tuân thủ tự nguyện của doanh nghiệp công nghệ lại không theo kịp - luật thiếu công cụ giám sát, thiếu chế tài đủ mạnh, rất dễ thành tấm biển cảnh báo dựng bên con đường không rào chắn. Việt Nam, với Luật Trí tuệ nhân tạo vừa có hiệu lực, đang đi đúng hướng khi luật hóa yêu cầu minh bạch nguồn gốc nội dung AI - nhưng luật chỉ là điều kiện cần, điều kiện đủ nằm ở năng lực thực thi, ở sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ, ngân hàng và chính người dân.

Ba trụ cột phải được dựng lên đồng thời, không thể thiếu bất kỳ trụ nào: công nghệ xác thực đủ mạnh để nhận diện giả mạo từ gốc; hành lang pháp lý đủ rõ để quy trách nhiệm, đủ sức răn đe để ngăn chặn; và một nền giáo dục số cộng đồng đủ sâu để không ai - kể cả người già nhất, yếu thế nhất không bị bỏ lại phía sau trong cuộc chạy đua xác tín này.

Khi khuôn mặt không còn là bằng chứng, khi giọng nói không còn là sự thật tự nó, thì niềm tin - tài sản vô hình quý giá nhất của một xã hội - phải được xây lại trên một nền tảng khác: không phải nền tảng của giác quan, mà nền tảng của trách nhiệm được chia sẻ.