Chuyên gia chỉ cách ăn đúng cho người cao tuổi bị đái tháo đường kèm suy dinh dưỡng

Theo Phó giáo sư, Tiến sĩ (PGS.TS) Nguyễn Trọng Hưng - Giám đốc Trung tâm tư vấn, phục hồi dinh dưỡng và kiểm soát béo phì, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, đái tháo đường có đái tháo đường tuýp 1 và đái tháo đường tuýp 2, thông thường người bệnh đái tháo đường tuýp 1 sẽ gầy hơn, người bệnh bị đái tháo đường tuýp 2 thường sẽ thừa cân. Tuy nhiên, tình trạng người cao tuổi không chỉ vừa bị đái tháo đường vừa bị suy dinh dưỡng cũng có thể xảy ra với người đái tháo đường tuýp 2 mà còn có thể gặp tình trạng bị thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng kèm theo.

Người bệnh vừa bị đái tháo đường vừa bị suy dinh dưỡng là do người bệnh bị đái tháo đường vốn đã gầy do cơ chế bệnh sinh, thể trạng yếu, thêm nữa người bệnh thường nghe theo mách bảo của mọi người xung quanh không có chuyên môn và kiêng khem quá mức, lúc này năng lượng không đủ đáp ứng cho cơ thể dẫn đến bị sụt cân nhiều hơn, đây cũng là nguyên nhân khiến cho người cao tuổi vừa bị đái tháo đường vừa bị suy dinh dưỡng.

Như chúng ta đã biết, với người trẻ nhu cầu năng lượng, mức độ hoạt động thể lực, các nhu cầu chuyển hoá cao hơn. Với người cao tuổi, chuyển hoá cơ bản giảm, mức độ hoạt động thể lực giảm hơn người trẻ, tổng năng lượng sẽ giảm đi. Về cơ bản tỷ lệ ba chất sinh năng lượng là chất bột đường, chất đạm và chất béo vẫn được duy trì và cân đối. Ngoài ra, khi người cao tuổi có nhiều bệnh lý mắc kèm thì có thêm yếu tố nguy cơ, lúc này cần điều chỉnh tỷ lệ các chất dinh dưỡng để phù hợp với các bệnh đồng mắc kèm theo.

PGS.TS Nguyễn Trọng Hưng cho hay, ở người cao tuổi các chức năng cơ quan đã giảm từ từ, dấu hiệu nhận biết người cao tuổi vừa bị đái tháo đường vừa bị suy dinh dưỡng là chán ăn, chán ăn tăng và thời gian chán ăn gần nhau nhiều hơn, tiếp theo là dấu hiệu sụt cân không chủ ý, đau xương, nhức mỏi người, đây là những dấu hiệu của người suy dinh dưỡng hoặc có thể là dấu hiệu sớm của các bệnh lý khác chứ không phải là lão hoá. Người cao tuổi bị đái tháo đường cần hết sức lưu ý dấu hiệu chán ăn và sụt cân, đây là dấu hiệu phổ biến nhất ảnh hưởng đến tình trạng suy sinh dưỡng.

“Người cao tuổi bị đái tháo đường cần hết sức lưu ý vì nếu ăn ít hoặc bỏ tinh bột thì sẽ có nguy cơ hạ đường huyết. Hạ đường huyết ở người cao tuổi, hạ đường huyết ở người cao tuổi bị đái tháo đường rất nguy cơ, đây là một biến chứng cấp tính. Người cao tuổi cần hết sức cẩn trọng với tình trạng hạ đường huyết trong đêm vì nó gây nhiều biến chứng nguy hiểm. Hạ đường huyết trong đêm nếu không phát hiện và cấp cứu kịp thời người bệnh có thể tử vong” - PGS.TS Nguyễn Trọng Hưng nhấn mạnh.

Thực tế ghi nhận, người cao tuổi bị đái tháo đường thường có thói quen kiêng khem rất nhiều, ăn rất ít tinh bột, có người còn bỏ luôn không ăn tinh bột, việc này rất nguy hiểm, gây nguy cơ hạ đường huyết. Khi người bệnh giảm tinh bột nhưng lại ăn tăng các thực phẩm của nhóm khác như tăng nhiều chất đạm, tăng nhiều hạt, tăng thêm bữa phụ..., việc này đôi khi không cần thiết vì nó làm gia tăng thừa cân và rối loạn các chuyển hoá khác. Khi người cao tuổi bị đái tháo đường, giảm lượng tinh bột đưa vào cơ thể nhưng lại tăng chất đạm, chất béo khác, trong khi người cao tuổi các chức năng bị suy giảm nhưng lại ăn nhiều hơn bình thường sẽ thúc đẩy nhanh quá trình suy thận, suy gan, gây nguy cơ biến chứng kèm theo.

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, dinh dưỡng không chỉ có vai trò kiểm soát, hỗ trợ điều trị bệnh mà còn dự phòng xuất hiện các biến chứng. Nếu người bệnh tuân thủ chế độ ăn và có lối sống lành mạnh, có thể giảm HbA1c từ khoảng 0.3-2.0% đối với người bị đái tháo đường tuýp 2 và từ giảm từ 1-1.9% đối với người bị đái tháo đường tuýp 1. Khi giảm được HbA1c (theo dõi kiểm soát đường huyết trong vòng 3 tháng trước) giúp kiểm soát tốt cho người bệnh đái tháo đường, bớt được nguy cơ tiêm thuốc hoặc phối hợp thuốc, cũng giảm bớt nguy cơ người cao tuổi bị đái tháo đường.

Đối với người bệnh đái tháo đường phải đảm bảo duy trì một chế độ ăn đảm bảo ổn định đường huyết trong ngày, tránh tăng đường huyết quá nhiều sau ăn và cũng là tránh hạ đường huyết khi xa bữa ăn (đặc biệt hạ đường huyết trong đêm). Người bệnh phải ăn đủ năng lượng để ổn định đường huyết. Hạ đường huyết trong đêm nếu không phát hiện và cấp cứu kịp thời người bệnh có thể tử vong. Theo đó, để tránh hạ đường huyết trong đêm người cao tuổi bị đái tháo đường cần chủ động kiểm tra đường huyết trước khi đi ngủ, để biết với chỉ số đường huyết này thì có cần ăn thêm bữa phụ trước khi đi ngủ hay không. Người bệnh đái tháo đường dự trữ sẵn một số thực phẩm làm tăng đường huyết (bánh, kẹo, nước đường...) bên cạnh mình để có thể sử dụng ngay khi có dấu hiệu hạ đường huyết giúp cải thiện, hỗ trợ tình trạng hạ đường huyết kịp thời trước khi chờ hỗ trợ của người nhà hoặc nhân viên y tế.

PGS.TS Nguyễn Trọng Hưng cho rằng, nếu chỉ nhìn vào chỉ số đường huyết ổn định thì chỉ cần giảm ăn lượng chất bột đường vào là đường huyết ổn định, Tuy nhiên, khi giảm ăn chất bột đường thì lại đang giảm năng lượng đưa vào cơ thể, khi cơ thể suy kiệt nếu lại giảm thêm chất đạm, chất béo chỉ ăn món luộc dẫn đến người bệnh bị suy kiệt hơn. Do đó, chúng ta không chỉ quan tâm đến chỉ số đường huyết ổn định mà phải quan tâm đến thể trạng của người bệnh đái tháo đường nói chung và người cao tuổi đái tháo đường nói riêng. Tuyệt đối tránh tình trạng người cao tuổi bị đái tháo đường suy kiệt vì lúc này sức đề kháng của họ đã giảm theo thời gian, cộng thêm suy kiệt sẽ dẫn đến mất cả khối cơ, hậu quả người bệnh sẽ dễ mắc các nhiễm trùng kèm theo làm gia tăng nặng tình trạng bệnh của người bệnh đái tháo đường.

Nguyên tắc cốt lõi của người cao tuổi vừa bị đái tháo đường vừa bị suy dinh dưỡng là phải cải thiện được tình trạng suy dinh dưỡng, làm sao để không bị tăng đường huyết sau ăn và hạ đường huyết xa bữa ăn. Người bệnh phải đi khám định kỳ, thảo luận với bác sĩ là nên cần năng lượng là bao nhiêu để vừa đủ tăng cân, cân đối 3 chất sinh năng lượng để không bị tăng đường huyết và cách chế biến, ăn cho phù hợp. Người bệnh không nên kiêng hoàn toàn tinh bột, nên thăm khám và nhờ bác sĩ tư vấn với thể trạng và tình hình bệnh thì nên ăn bao nhiêu tinh bột, ăn mấy bữa, chia lượng tinh bột đều trong ngày giúp ổn định đường huyết. Lựa chọn thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp, chế biến luộc, hấp, ăn rau trước sau đó mới đến các thức ăn khác rồi đến tinh bột, giúp ổn định đường huyết, không cần kiêng hoàn toàn tinh bột.

Mỗi người đều có chỉ số đường huyết, tình trạng bệnh mắc kèm, thể trạng, tuổi, giới, mức vận động thể lực, cân nặng, chiều cao khác nhau, theo đó căn cứ vào đây bác sĩ sẽ điều chỉnh, thiết kế cho mỗi người mức năng lượng là bao nhiêu để duy trì cân nặng, hoặc giảm cân với người thừa cân béo phì, lượng bột đường tối thiểu và tối đa là bao nhiêu... Từ đó, chia số bữa, ăn thực phẩm phù hợp. Khi đủ năng lượng sẽ không bị mất cơ, sụt cân, đường huyết cũng ổn định.

Đái tháo đường là bệnh mạn tính không lây nhưng mọi người cần đi khám định kỳ và lấy thuốc uống hằng tháng, tái khám theo lịch hẹn. Phải theo dõi phác đồ điều trị của bác sĩ để ngoài uống thuốc theo chỉ định còn phải thay đổi chế độ ăn, uống, tập thể lực theo từng tháng. Tuyệt đối không được tự ý điều chỉnh đơn thuốc tại nhà cũng như ăn những nhóm thực phẩm làm tăng đường huyết. Nên có chế độ ăn uống khoa học, tập thể dục đều đặn tránh teo cơ, đặc biệt các nhóm cơ lớn.

PGS.TS Nguyễn Trọng Hưng khuyến cáo, người bệnh đái tháo đường bị suy dinh dưỡng không được kiêng khem quá mức, tất cả các thực phẩm mà người thường được ăn thì người bệnh đái tháo đường cũng được ăn, tuy nhiên số lượng sẽ khác nhau giúp kiểm soát tốt đường huyết cho người bệnh. Hoa quả chỉ ăn khoảng 1-1.5 lạng/bữa, ngày ăn 1-2 bữa, tránh vắt nước, xay sinh tố vì sẽ làm tăng lượng đường đơn giản, tăng năng lượng, nguy cơ tăng đường huyết nhiều sau ăn. Phải kiểm soát tốt số lượng sau đó mới tính đến chất lượng.