“Buồn vui đời người” - một tập ký đặc sắc

Những năm gần đây đã xuất hiện trên văn đàn một số tập ký chân dung nhân vật, được độc giả quan tâm bởi tính thời sự và giá trị chân thực giàu chất nhân văn. Nhà xuất bản Hội Nhà văn vừa cho ra mắt bạn đọc cuốn ghi chép và tản văn “Buồn vui đời người” của nhà báo, nhà văn Phạm Quang Đẩu - một cây viết đa năng và bền bỉ. Tác giả đã có dịp lăn lộn với thực tế sản xuất và đời sống, đến nhiều vùng miền của đất nước và từng tiếp xúc với một số nhân vật nổi tiếng, những CCB đã có công lao đóng góp trong các cuộc chiến tranh vệ quốc vừa qua. Tập ký chân dung này phong phú, độc đáo bởi một hệ thống nhân vật mà tác giả có cách tiếp cận riêng, không trùng với bất cứ cuốn sách nào khác. Và đó đều là những câu chuyện đến nay còn ít người biết, được thể hiện bằng lối viết khúc triết và sinh động.

Thông qua một người cao tuổi còn minh mẫn, kể lại chuyện xảy ra chính với gia đình mình từ nhiều năm trước, tác giả đã cho ta biết thêm về sự anh minh, sáng suốt của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong xử lý một trường hợp cụ thể thời cải cách ruộng đất. Kỹ sư Lê Tâm là một nhân vật lịch sử, “ông tổ” của vũ khí hỏa lực mạnh thời kháng chiến chống Pháp, mang tên Rừng Sác. Thời trẻ chiến sĩ quân giới Lê Tâm đi theo cách mạng đã lập được chiến công vang dội, về già cụ sống thanh thản, khiêm nhường và ở tuổi 90 đã cho ra mắt một tập hồi ký dầy dặn với nhiều tư liệu quý hiếm. Một lão nông ở U Minh Thượng, Cà Mau bao nhiêu năm lặng thầm làm công việc đặt kèo ong rừng tràm, tích cóp số tiền bán mật cho quỹ từ thiện xây dựng quê hương, lão giấu kín nỗi đau trong lòng, vợ con bị địch giết trong một trận càn trước ngày giải phóng. CCB, Đại tá Nhà báo Khương Thế Hưng, có thời gian khá dài sống cạnh tác giả, chỉ đến khi ông qua đời mới biết được những phẩm chất tuyệt vời: Dũng cảm quên mình vì tổ quốc, sẵn sàng nhường lại vinh quang cùng đãi ngộ cho đồng đội. Và ở câu chuyện này, lần đầu tiên công bố những tư liệu mới xác thực về mối tình cảm động, cao đẹp trong khói lửa bom đạn giữa ông với nữ anh hùng, bác sĩ Đặng Thùy Trâm tại chiến trường Quảng Ngãi thời chống Mỹ.

Cuốn sách còn có nhiều phác họa chi tiết chân dung các nhà khoa học công nghệ, một đối tượng mà tác giả ưa thích tìm hiểu khi còn làm việc ở tòa soạn Báo Quân đội nhân dân. Họ đều một thời đã có những đóng góp xuất sắc ở các lĩnh vực khác nhau. Có thể kể tên các nhà khoa học nổi tiếng được nêu trong cuốn sách. Về vật lý, có: GS.TS. Nguyễn Hoàng Phương, GS.VS. Đào Vọng Đức, GS. Đàm Trung Đồn, GS.TSKH. Trần Xuân Hoài; toán học: GS.TSKH. Nguyễn Đình Ngọc, GS.TSKH. Ngô Việt Trung, GS.TSKH. Nguyễn Xuân Tấn; luyện kim màu: GS.TSKH. Đinh Phạm Thái; địa chất: GS.TSKH. Phan Trường Thị; bảo hộ lao động: PGS.TS. Nguyễn An Lương; khảo cổ học: GS. Condominas; lý luận văn học: GS.TSKH. Phương Lựu; vật lý địa cầu: GS.TSKH. Nguyễn Thị Kim Thoa... Cũng ở đây còn có trang viết khá cụ thể một cuộc đấu tranh trong nội bộ giới chuyên môn, chống lại sự học phiệt để giải phóng sức sáng tạo, mang lại hiệu quả kinh tế thiết thực cho đất nước.

Mảng về kiến thức khoa học, còn có những bài mô tả hiện tượng “dị thường” mà trong quá trình làm báo tác giả được trực tiếp chứng kiến, đặt ra những câu hỏi chờ giới nghiên cứu có câu trả lời thỏa đáng. Một người ở Bình Định ngủ liền 18 năm, chỉ uống nước dừa mà sống; một võ sư ở Gềnh Ráng, Quy Nhơn có khả năng “phát công” chữa bệnh không dùng thuốc. Bài “Tâm linh một cõi” là câu chuyện của nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian nổi tiếng, GS. Tô Ngọc Thanh đã kể về cái chết bất ngờ của cha mình, là họa sĩ tài danh Tô Ngọc Vân sau khi đi chiến dịch Điện Biên Phủ trở về. Câu chuyện dẫn người đọc sang thủ đô của đất nước Bungari xa xôi, có người đàn bà Digan du mục phát lộ biệt tài “đọc” được quá khứ của người chưa quen biết mới gặp lần đầu...

“Buồn vui đời người” dành nhiều trang giới thiệu cuộc đời, sự nghiệp cũng như chuyện bếp núc trong nghề của các nhà văn, nhà thơ, nhà báo, dịch giả, biên đạo múa, họa sĩ... Những nhân vật ít nhiều đều có liên quan đến tác giả, họ đã sống hết mình với nghề và có những hoàn cảnh vào đời cùng tính cách riêng. Nghệ sĩ nhân dân Trịnh Xuân Định từng buổi đầu trong đội văn nghệ cây nhà lá vườn phục vụ bộ đội dân công trong chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ, rồi bằng tình yêu nghề tha thiết, ông đã nỗ lực vươn lên sáng tác được những tác phẩm đỉnh cao, trở thành một biên đạo múa gạo cội của nước ta. CCB Hữu Thỉnh từ người lính xe tăng trở thành một nhà thơ nổi tiếng, được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh, đến tuổi ngoài 70 trong đời thường vẫn có những cá tính rất hồn hậu đáng yêu. Nhà văn Triệu Bôn ngay lúc còn là người lính ở chiến trường đã có ý thức tích lũy vốn sống để rồi sau này viết nên những tác phẩm đúng với ý nghĩa “đặt cuộc đời lên trang sách”. Anh lính thông tin Nguyễn Đức Ngọc (tức nhà thơ quân đội Anh Ngọc) sau này nhận được nhiều giải thưởng cho các sáng tác trường ca, đã thừa hưởng một truyền thống gia đình yêu nước. Câu chuyện về ba sĩ quan cao cấp thuộc Bộ Tư lệnh Đoàn vận tải quân sự 559 mê Truyện Kiều của Nguyễn Du, đã trở thành hạt nhân nòng cốt của một phong trào văn nghệ tự phát trên đỉnh Trường Sơn, với các hình thức sinh hoạt văn hóa ở đơn vị cơ sở như đố Kiều, lẩy Kiều, bói Kiều vui tươi lành mạnh giữa khói lửa bom đạn chiến trường...

Trong cuốn sách còn có bài viết đáng chú ý về nghề dịch thuật ở hai lĩnh vực văn học nghệ thuật và phổ biến kiến thức khoa học. Dịch giả Trần Đình Hiến, người thấu hiểu cả hai nền văn hóa Trung Hoa và Việt Nam, đã rất thành công trong chuyển ngữ tác phẩm của các nhà tiểu thuyết đương đại, đặc biệt là với các tác phẩm của nhà tiểu thuyết thuộc Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc Mạc Ngôn. Dịch giả CCB Phạm Văn Thiều nguyên giảng viên Học viện Kỹ thuật quân sự thì đã kiên trì tạo ra được một dòng dịch thuật mới gọi là “phổ biến kiến thức tinh hoa”, thời gian gần đây tủ sách Khám phá do ông và các đồng nghiệp lập ra đã được đông đảo độc giả ưa chuộng, tìm đọc.

Một điểm nổi bật của cuốn sách là phần ghi chép chân dung nhân vật, kết hợp đan xen với phần tản văn. Có câu chuyện xung quanh việc đánh giá các tác phẩm của chính người viết khi đã ra mắt công chúng. Những tiểu thuyết, truyện ngắn của tác giả Phạm Quang Đẩu từng được giải thưởng cao của Hội Nhà văn khi đi vào thị trường sách trở thành “sách có lộc, sách mất lộc”. Từ đây bộc lộ những vui buồn, bất cập trong thị trường sách nước ta hiện nay. Cũng ở đây, lần đầu tiên tác giả “bật mí” về một phương pháp sáng tác. Cuốn Một ngày là mười năm tiểu thuyết sử thi được giải thưởng Văn học Mê Kông năm 2010, trong đó các nhân vật chính đều được hư cấu từ những nhân vật thật ngoài đời. Đến tác phẩm Người em gái Nha Hởn giải nhì của Bộ Quốc phòng ba nước Đông Dương (năm 2018). Đây hoàn toàn là người thật việc thật, được ghi lại một cách trung thực thông qua lời kể của một CCB từng chiến đấu nhiều năm ở Lào. Bên cạnh những bài viết về văn xuôi, còn có bài giới thiệu xuất xứ bài thơ ngẫu hứng của tác giả sáng tác vào rạng sáng ngày lên đường nhập ngũ từng được bạn bè xa gần, nhiều bạn đồng ngũ biết đến, từ đây hé lộ con đường đi đến nghề báo, nghề văn sau này đã được dự báo từ trước.

Những bài tản văn, bình luận văn học có cách viết nhẹ nhàng, phóng khoáng, hóm hỉnh, trong đó phần nhận định của tác giả về khuynh hướng văn học ở nước ta luôn toát lên sự chân tình, thẳng thắn. Trong tập sách còn có những bài học, chiêm nghiệm được rút ra từ kinh nghiệm sáng tác, cùng sự thận trọng với những khen chê một số tác giả, tác phẩm.

Nhân vật, sự kiện trong “Buồn vui đời người” được nhà báo, nhà văn Phạm Quang Đẩu thể hiện một cách cụ thể rõ ràng ở nhiều bài riệng biệt. Nhưng nhìn tổng thể tập sách thì vẫn có một sợi dây vô hình gắn kết các bài khá chặt chẽ thông qua lời kể cùng cách nhìn nhận đánh giá của chính người viết, bởi vậy trong một chừng mực nhất định tập ký chân dung này còn có hơi hướng của tự truyện. Khi khép lại đến trang cuối của cuốn sách khá dầy dặn với 350 trang khổ lớn thông qua nhiều nhân vật đã cho ta cái nhìn đa chiều, lạc quan về thời cuộc, những vấn đề thời sự ở cả hai lĩnh vực khoa học công nghệ cũng như văn học nghệ thuật.

Nhìn chung, “Buồn vui đời người” là một tập ký chân dung đặc sắc, mang lại nhiều thông tin bổ ích và lý thú.