Sơn La tưng bừng mở hội Tết Xíp Xí 2026

Tết của tình thân, mùa tri ân trẻ nhỏ và đồng ruộng

Theo tiếng Thái, “Xíp Xí” có nghĩa là “14”, bởi Tết thường diễn ra vào ngày 14 tháng 7 âm lịch. Đây là thời điểm gắn với nhịp sản xuất nông nghiệp lúa nước của người Thái trắng. Sau những ngày miệt mài cấy cày, người dân tạm gác công việc đồng áng, làm lễ “gác cày”, cúng vía cho trâu rồi thả trâu về rừng nghỉ ngơi.

Tết Xíp Xí trước hết là dịp để người dân bày tỏ lòng biết ơn với tổ tiên, đất trời, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cây lúa trổ bông đầy đồng. Trong không gian thiêng liêng ấy, những ước vọng bình dị về cuộc sống no ấm, bình an được gửi gắm qua từng nghi lễ, từng mâm cỗ và lời chúc đầu Tết.

Đặc biệt, với người Thái trắng, Xíp Xí còn được gọi bằng cái tên gần gũi: “Tết trẻ con”. Trong ngày Tết, trẻ em được mặc những bộ trang phục thổ cẩm mới, rực rỡ sắc màu. Những đứa trẻ theo cha mẹ, hoặc đi chăn trâu trên nương, cũng được chuẩn bị những phần bánh, xôi, thịt ngon để mang theo cùng bạn bè. Từ những món quà giản dị ấy, niềm vui tuổi thơ được vun đắp và ký ức về ngày Tết truyền thống cũng theo các em lớn lên.

Một trong những nét hấp dẫn của Tết Xíp Xí là mâm cỗ mang đậm hương vị núi rừng Tây Bắc. Mỗi món ăn không chỉ thể hiện sự khéo léo của người phụ nữ Thái mà còn chứa đựng những quan niệm, phong tục được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Trong đó, thịt vịt (tiếng Thái gọi là “nhứa tô pết”), là món ăn không thể thiếu trong mâm cỗ. Theo quan niệm của người Thái, vịt gắn với sông suối, có thể ăn sâu bọ gây hại cho lúa và cuốn trôi những điều không may theo dòng nước.

Bên cạnh thịt vịt là nhiều món ăn dân dã, đặc trưng như cá nướng “pa pỉnh tộp”, canh bon, rêu đá, thịt hun khói “nhứa giảng”, nộm da trâu, lạp xưởng và xôi ngũ sắc. Những sắc màu xanh, đỏ, tím, vàng, trắng của xôi hòa cùng hương vị đậm đà của các món ăn tạo nên một mâm cỗ vừa mộc mạc, vừa bắt mắt.

Các loại bánh truyền thống như bánh ít uôi, bánh chưng gù cũng góp phần làm nên hương vị riêng của ngày Tết. Sau phần lễ, các thành viên trong gia đình quây quần bên mâm cơm, con cháu chúc người cao tuổi mạnh khỏe, trường thọ; người lớn gửi gắm lời chúc bình an, chăm ngoan tới trẻ nhỏ.

Trong tiếng cười nói, những điệu hát Khắp trao duyên, hát chúc mừng vang lên, làm không gian bản làng thêm ấm áp, rộn ràng.

Rộn ràng lễ hội, thắm tình hiếu khách

Không chỉ là ngày Tết của mỗi gia đình, Xíp Xí còn là dịp cộng đồng người Thái trắng mở rộng vòng tay đón khách. Người quen hay người lạ ghé thăm đều được gia chủ tiếp đón chân tình, nồng hậu. Bởi với người Thái, mời khách thưởng thức mâm cơm ngày Tết cũng là cách chia sẻ niềm vui, thể hiện tình cảm và sự hiếu khách của bản làng.

Đến Phù Yên trong dịp này, du khách có cơ hội hòa mình vào không gian văn hóa đặc sắc của đồng bào Thái trắng. Phần lễ được tổ chức trang trọng với nghi thức dâng hương tại Đình Chu; phần hội lại sôi nổi với những điệu Xòe, múa Sạp, các tiết mục văn nghệ dân gian và trải nghiệm dệt vải thổ cẩm.

Không khí càng thêm náo nhiệt bởi những trò chơi dân gian như bắt chạch trong chum, đi cà kheo, nhảy bao bố, tung còn, đánh yến, chơi ô ăn quan… Những trò chơi tưởng chừng giản dị nhưng lại tạo nên sự gắn kết cộng đồng, đưa du khách đến gần hơn với đời sống văn hóa của người dân địa phương.

Tết Xíp Xí không chỉ là một phong tục dân gian được duy trì qua thời gian, mà còn là không gian để cộng đồng gặp gỡ, gắn kết và trao truyền bản sắc. Việc Tết Xíp Xí được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia càng khẳng định giá trị của một sinh hoạt văn hóa đã bén rễ sâu trong đời sống cộng đồng. Từ mâm cỗ truyền thống, trang phục thổ cẩm, lời hát, điệu múa đến những trò chơi dân gian, mỗi thành tố đều góp phần kể câu chuyện về đời sống, tâm hồn và khát vọng của người Thái trắng.

Đây không những là một ngày Tết đậm đà bản sắc, mà còn trở thành chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, để những giá trị truyền thống tiếp tục được trao truyền cho thế hệ hôm nay và mai sau.