THỊ TRƯỜNG LAO ĐỘNG QUÝ I-2026: Thất nghiệp, thiếu việc làm và khoảng trống chính sách

Thị trường lao động ổn định nhưng áp lực thất nghiệp chưa giảm

Quý I-2026, lực lượng lao động cả nước đạt 53,6 triệu người - một con số thể hiện quy mô nguồn nhân lực dồi dào của Việt Nam. Tuy nhiên, đi cùng với đó là thực tế không mấy lạc quan khi số người thất nghiệp trong độ tuổi lao động vẫn ở mức 1,06 triệu người.

Dù con số này giảm nhẹ 5.500 người so với quý IV-2025, nhưng lại tăng 21.800 người so với cùng kỳ năm trước. Điều này cho thấy xu hướng phục hồi của thị trường lao động chưa thực sự bền vững. Sự sụt giảm mang tính ngắn hạn chưa đủ để khẳng định một chu kỳ tăng trưởng ổn định về việc làm.

Đáng lo ngại hơn, tỷ lệ thất nghiệp trong thanh niên vẫn ở mức cao, lên tới 8,86%. Đây là nhóm lao động trẻ, được kỳ vọng là động lực phát triển kinh tế trong tương lai. Tuy nhiên, thực tế này phản ánh một nghịch lý: Nguồn nhân lực trẻ dồi dào nhưng lại chưa được khai thác hiệu quả.

Ở khu vực thành thị, tỷ lệ thất nghiệp trong độ tuổi lao động đạt 2,46%, tăng 0,4 điểm phần trăm so với quý trước. Điều này cho thấy áp lực việc làm tại các đô thị lớn - nơi tập trung đông lao động nhập cư - vẫn chưa được giải tỏa.

Bên cạnh thất nghiệp, tình trạng thiếu việc làm cũng là một vấn đề đáng quan tâm. Tỷ lệ thiếu việc làm trong độ tuổi lao động đạt 1,68%, tương đương khoảng 786.700 người.

Đây là nhóm lao động tuy có việc làm nhưng không đủ thời gian làm việc hoặc thu nhập không đảm bảo mức sống tối thiểu. Đây chính là “vùng xám” của thị trường lao động - nơi người lao động không được ghi nhận là thất nghiệp, song đời sống vẫn bấp bênh.

Trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi nhanh chóng, đặc biệt dưới tác động của chuyển đổi số và tự động hóa, nhóm lao động này có nguy cơ bị tụt lại phía sau nếu không được hỗ trợ kịp thời về kỹ năng và cơ hội việc làm.

Xét theo cơ cấu ngành nghề, lao động vẫn tập trung chủ yếu ở khu vực nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản (25,3%), tiếp theo là công nghiệp chế biến, chế tạo (23,5%) và bán buôn - bán lẻ (13,7%). Những con số này cho thấy quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ vẫn đang diễn ra, nhưng chưa đạt tốc độ như kỳ vọng. Tỷ trọng lao động trong nông nghiệp vẫn còn cao, phản ánh năng suất lao động thấp và khả năng hấp thụ lao động của khu vực công nghiệp, dịch vụ còn hạn chế. Đáng chú ý, các ngành có tỷ lệ lao động cao cũng là những ngành có nhiều người nộp hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp như: Công nghiệp chế biến - chế tạo, nông nghiệp, xây dựng, bán buôn - bán lẻ.

Ở góc độ nghề nghiệp, các công việc như thợ may, thợ lắp ráp, kế toán, nhân viên bán hàng, lái xe... là những nhóm có tỷ lệ thất nghiệp cao. Đây đều là những ngành nghề dễ bị thay thế bởi công nghệ hoặc chịu tác động mạnh từ biến động kinh tế.

Bảo hiểm thất nghiệp: “Tấm đệm” an sinh nhưng còn nhiều bất cập

Trong quý I-2026, cả nước ghi nhận hơn 123.800 người nộp hồ sơ đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp, trong đó hơn 120.000 người đã được giải quyết hưởng trợ cấp.

Một điểm đáng chú ý là hơn 60% người nộp hồ sơ không có bằng cấp, chứng chỉ. Điều này phản ánh rõ nét thực trạng chất lượng nguồn nhân lực còn hạn chế, đặc biệt ở nhóm lao động phổ thông. Trong khi đó, nhóm có trình độ đại học trở lên chiếm gần 20% - một con số cho thấy tình trạng “thừa thầy thiếu thợ” vẫn chưa được giải quyết triệt để.

Bảo hiểm thất nghiệp đã và đang đóng vai trò là “tấm đệm” quan trọng giúp người lao động vượt qua giai đoạn khó khăn. Đồng thời, hệ thống này cũng hỗ trợ kết nối việc làm và đào tạo lại kỹ năng. Trong quý I, gần 23.000 người đã được giới thiệu việc làm và hơn 5.800 người được hỗ trợ học nghề. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai chính sách cũng cho thấy nhiều bất cập.

Một trong những vấn đề nổi cộm là tình trạng người lao động thiếu trung thực trong khai báo. Không ít trường hợp đã có việc làm mới nhưng không thông báo, vẫn tiếp tục nhận trợ cấp thất nghiệp.

Điều này gây thất thoát quỹ bảo hiểm và đồng thời làm tăng gánh nặng quản lý cho cơ quan chức năng. Việc xác minh, thu hồi tiền trợ cấp sai quy định tốn kém thời gian và nguồn lực, kéo theo nhiều thủ tục hành chính phát sinh.

Một thực tế khác là nhiều người lao động không nắm rõ quy định, đặc biệt khi nộp hồ sơ trực tuyến. Việc thiếu tư vấn trực tiếp khiến họ vô tình vi phạm quy định, dẫn đến bị tạm dừng hoặc thu hồi trợ cấp. Ngoài ra, tình trạng người lao động có nhiều sổ bảo hiểm xã hội rời rạc cũng gây khó khăn trong việc xác định thời gian đóng - hưởng. Những trường hợp đặc thù như bị tạm giam, đi nước ngoài, mất tích... càng làm phức tạp thêm quá trình xử lý.

Không thể phủ nhận vai trò quan trọng của doanh nghiệp trong việc thực thi chính sách bảo hiểm thất nghiệp. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn chưa thực sự chủ động phối hợp. Tình trạng chậm chốt sổ bảo hiểm xã hội, không cung cấp đầy đủ giấy tờ khi người lao động nghỉ việc vẫn diễn ra. Điều này khiến người lao động gặp khó khăn trong việc hoàn thiện hồ sơ hưởng trợ cấp đúng hạn. Bên cạnh đó, việc không báo cáo kịp thời biến động lao động cũng khiến cơ quan quản lý gặp khó khăn trong việc cập nhật dữ liệu và kiểm soát tình trạng việc làm.

Chính sách mới: Tín hiệu tích cực nhưng cần thời gian kiểm chứng

Luật Việc làm năm 2025, có hiệu lực từ 1-1-2026, đã bổ sung nhiều điểm mới đáng chú ý. Trong đó, chính sách hỗ trợ tiền ăn trưa 50.000 đồng/người/ngày cho người học nghề tuy không lớn về giá trị, nhưng mang ý nghĩa thiết thực.

Quan trọng hơn, phạm vi hỗ trợ đã được mở rộng, không dừng lại ở học nghề mà bao gồm cả đào tạo, bồi dưỡng nâng cao kỹ năng. Điều này phù hợp với xu hướng thị trường lao động hiện đại, nơi kỹ năng cần được cập nhật liên tục.

Đặc biệt, chính sách cho phép hỗ trợ đào tạo ngay cả khi người lao động đang làm việc là một bước tiến quan trọng, giúp phòng ngừa thất nghiệp thay vì chỉ xử lý hậu quả.

Những con số của quý I-2026 cho thấy thị trường lao động Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn chuyển đổi quan trọng. Các chính sách an sinh đã phát huy hiệu quả nhất định, song vẫn tồn tại nhiều khoảng trống cần được lấp đầy.

Để giải quyết tận gốc vấn đề, cần một cách tiếp cận toàn diện: Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là lao động trẻ và lao động phổ thông; tăng cường kết nối cung - cầu lao động, thông qua các nền tảng số và hệ thống trung tâm dịch vụ việc làm; hoàn thiện cơ chế quản lý dữ liệu, đảm bảo đồng bộ giữa các cơ quan; đẩy mạnh truyền thông chính sách, giúp người lao động hiểu rõ quyền và nghĩa vụ; tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp, coi đây là một phần trong phát triển bền vững.

Thị trường lao động là “phong vũ biểu” của nền kinh tế, đồng thời phản ánh trực tiếp chất lượng cuộc sống của người dân. Những con số trong quý I-2026 là lời cảnh báo rõ ràng rằng, bên cạnh các tín hiệu phục hồi, vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua. Trong bối cảnh đó, việc hoàn thiện chính sách bảo hiểm thất nghiệp, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng một hệ thống quản lý hiện đại, minh bạch là yêu cầu cấp thiết. Chỉ khi những yếu tố này được triển khai hiệu quả, thị trường lao động Việt Nam mới có thể phát triển theo hướng bền vững, thích ứng linh hoạt và đảm bảo mọi người lao động đều có cơ hội tham gia và hưởng lợi từ tiến trình phát triển.