Sáng kiến nào để mua nhà ở xã hội minh bạch, đúng đối tượng?

Xây dựng “sàn NOXH quốc gia”: Công khai và số hóa toàn diện

Một trong những đề xuất nổi bật là thiết lập “sàn NOXH quốc gia” - nền tảng trực tuyến thống nhất trên phạm vi cả nước. Người dân chỉ cần sử dụng tài khoản định danh công dân để nộp hồ sơ, theo dõi tiến độ xét duyệt, tham gia bốc thăm, ký hợp đồng điện tử.

Sàn này sẽ kết nối cơ sở dữ liệu dân cư, thuế, bảo hiểm xã hội, đất đai... để tự động kiểm tra điều kiện: Chưa sở hữu bất động sản, tình trạng hôn nhân, thời gian cư trú, nghĩa vụ thuế. Từ đó, hạn chế tối đa thủ tục giấy tờ thủ công và những khâu dễ phát sinh tiêu cực.

Đồng thời, toàn bộ thông tin về dự án, quỹ căn hộ, giá bán, tiến độ thi công, số hồ sơ hợp lệ... được công khai theo thời gian thực. Các cơ quan quản lý từ trung ương đến địa phương có bảng điều khiển giám sát, bảo đảm tính minh bạch.

Để chính sách NOXH đi đúng mục tiêu, nhiều ý kiến còn cho rằng cần siết chặt quy tắc: Mỗi công dân chỉ được mua hoặc thuê - mua NOXH một lần trong đời. Điều kiện tiên quyết là cả hộ gia đình chưa từng sở hữu nhà hay đất ở.

Cách làm này nhằm loại bỏ tình trạng “mua hộ”, “chuyển nhượng suất” hoặc gom nhiều căn để đầu cơ. Đồng thời, việc xét duyệt có thể dựa trên hệ thống chấm điểm công bằng, ưu tiên cho các đối tượng thực sự cần: Gia đình công nhân, giáo viên, y bác sĩ, người lao động xa quê đang thuê trọ chật chội, hộ có người khuyết tật hoặc khó khăn đặc biệt.

Điểm số được tính tự động trên nền tảng, công khai cho người dân theo dõi, tránh tình trạng “xin - cho” chủ quan.

Bốc thăm trực tuyến, phân bổ minh bạch - kèm gói tài chính linh hoạt

Trong trường hợp số hồ sơ hợp lệ vượt quá số căn hộ, việc bốc thăm trực tuyến công khai là giải pháp phù hợp. Quá trình này được giám sát bởi cơ quan độc lập, có thể phát trực tiếp trên các nền tảng số và lưu lại làm bằng chứng.

Ngoài ra, nên chia nhiều đợt nộp hồ sơ cho các nhóm ưu tiên khác nhau. Cách này vừa giảm tải cho hệ thống, vừa tránh tình trạng chen lấn, nộp hồ sơ ồ ạt rồi bỏ giữa chừng.

Bên cạnh đó, một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là khả năng tài chính của người lao động. Vì vậy, các chuyên gia khuyến nghị mỗi dự án NOXH phải dành tối thiểu 30% quỹ căn để cho thuê hoặc thuê - mua.

Với hình thức thuê - mua, người dân chỉ cần trả trước một khoản 10 - 20% giá trị căn hộ, sau đó trả dần trong 10-15 năm. Ngân hàng thương mại cùng tham gia, áp dụng lãi suất ưu đãi, có thể ân hạn gốc trong 1 - 2 năm đầu để người mua ổn định kinh tế.

Đặc biệt, ngân sách địa phương có thể hỗ trợ thêm phiếu giảm giá thuê (voucher) trong giai đoạn đầu, nhất là cho các nhóm lao động thiết yếu.

Kiểm soát chặt chuyển nhượng và hồ sơ siêu gọn, xử lý nhanh chóng

Một lỗ hổng phổ biến của NOXH là tình trạng “mua đi bán lại” sau khi được cấp suất, biến chính sách an sinh thành hàng hóa đầu cơ. Để ngăn chặn, các ý kiến đề xuất: “Chỉ cho phép chuyển nhượng NOXH sau tối thiểu 10 năm sử dụng. Mọi giao dịch bắt buộc qua sàn NOXH, người mua lại cũng phải thuộc đối tượng chưa có nhà. Giá bán lại không vượt quá mức đã được Nhà nước phê duyệt, kể cả khi có điều chỉnh trượt giá. Cách này sẽ chặn đứng “chợ đen” NOXH, bảo đảm quỹ NOXH phục vụ đúng đối tượng”.

Đồng thời, để người dân không còn cảnh xếp hàng chờ đợi, cần chuẩn hóa một bộ hồ sơ điện tử duy nhất: Xác nhận tình trạng nhà đất, bảo hiểm xã hội, thu nhập và đơn đăng ký mẫu. Tất cả ký số và nộp trực tuyến.

Cơ quan thụ lý cam kết thời gian xử lý tối đa 15 ngày với quy trình rõ ràng, trách nhiệm đến từng đơn vị. Trễ hạn phải công khai lý do.

Phát triển NOXH gần nơi làm việc, đưa nó trở về đúng giá trị an sinh

Một vấn đề khiến nhiều người ngần ngại đăng ký NOXH là vị trí dự án xa trung tâm, thiếu hạ tầng dịch vụ. Do đó, khi phê duyệt dự án mới, chính quyền cần áp dụng nguyên tắc: Gần khu công nghiệp, trường học, trạm y tế, phương tiện công cộng.

Địa phương phải chủ động quỹ đất sạch, đồng thời yêu cầu chủ đầu tư hoàn thiện hạ tầng tối thiểu. Như vậy, NOXH mới thực sự đáp ứng nhu cầu “an cư lạc nghiệp” chứ không chỉ là chỗ ở tạm.

Để vận hành các sáng kiến trên, vai trò từng chủ thể phải rõ ràng: “Nhà nước ban hành khung pháp lý, thiết kế “sàn NOXH quốc gia”, cơ chế kiểm soát giá và chuyển nhượng. Địa phương chịu trách nhiệm cung cấp quỹ đất, công bố kế hoạch phát triển NOXH theo từng giai đoạn, báo cáo tiến độ định kỳ. Ngân hàng xây dựng gói tín dụng ưu đãi dài hạn, quy trình thẩm định cùng với xét duyệt hồ sơ trên sàn. Người dân cam kết sử dụng NOXH đúng mục đích làm nơi ở chính, tuân thủ quy định về chuyển nhượng”.

Nhà ở xã hội không phải “suất xin - cho” hay “cơ hội đầu cơ”, mà là chính sách an sinh của Nhà nước để bảo đảm mọi người dân, đặc biệt là người thu nhập thấp, công nhân, người lao động thiết yếu có nơi ở ổn định.

Muốn vậy, cần những sáng kiến mang tính đột phá: Số hóa toàn diện, minh bạch hóa quy trình, ràng buộc chuyển nhượng, đa dạng gói tài chính, và nhất là trách nhiệm rõ ràng từ trung ương đến địa phương.

Chỉ khi đó, NOXH mới thật sự trở thành “ngôi nhà chung của công bằng xã hội”, thay vì bị biến dạng bởi cơ chế xin - cho và đầu cơ trục lợi.