Bài 2: Để không còn ai là “lao động bất hợp pháp”

Mới đây, tại Nghệ An, dư luận xôn xao việc Trường Cao đẳng Kỹ thuật Công nghiệp Việt Nam - Hàn Quốc (gọi tắt là Trường Việt Hàn) bị các học viên thuộc “Dự án đào tạo, tuyển dụng lao động có tay nghề, thợ hàn, của Tập đoàn Hyundai - Hàn Quốc” tố cáo: “Thu tiền trái quy định với số tiền khá lớn”. Được biết học viên của dự án này phải chi trả các khoản thiết yếu như ăn ở, bảo hiểm, ký túc xá trong thời gian đào tạo. Vụ việc hiện đang được Công an tỉnh Nghệ An tiếp nhận, điều tra. Phía Trường Việt Hàn cho rằng, không liên quan đến việc thu tiền trái quy định như đơn tố cáo của các học viên. Chắc chắn rồi đây sẽ có kết luận: Những ai tổ chức và hưởng lợi từ việc thu tiền trái quy định của các học viên.

Đến nay, Trường Việt Hàn đã tuyển sinh, đào tạo 4 khóa với tổng số 214 học viên, trong đó 3 khóa trước có 149/161 học viên đã xuất cảnh sang Hàn Quốc làm việc. Trước khi sang Hàn Quốc tìm hiểu tình trạng lao động bất hợp pháp, chúng tôi đã đề nghị nhà trường cung cấp danh sách 149 học viên đã xuất cảnh. Nhưng đại diện nhà trường cho biết: “Hiện không có danh sách người đã xuất cảnh”.

Ngoài các chương trình lao động có tay nghề nói trên, nhiều lao động Nghệ An sang Hàn Quốc thông qua chương trình EPS - hệ thống cấp phép việc làm cho lao động nước ngoài. Tại Việt Nam, chương trình lao động này do Trung tâm Lao động ngoài nước - Bộ Nội vụ tổ chức thực hiện.

Để tham gia, người lao động phải đăng ký dự thi tiếng Hàn EPS-TOPIK, sau đó tiếp tục qua vòng kiểm tra tay nghề, đánh giá năng lực. Số liệu do Trung tâm Dịch vụ việc làm Nghệ An, trực thuộc Sở Nội vụ Nghệ An cung cấp cho thấy trong 5 năm, từ 2021 đến 2025, có 19.170 người đăng ký dự thi EPS-TOPIK; 6.568 người đạt trình độ tiếng Hàn và nộp hồ sơ dự tuyển; 5.956 người được xuất cảnh sang Hàn Quốc làm việc. Con số ấy cho thấy nhu cầu đi Hàn Quốc rất lớn, trong khi cơ hội thực tế bị sàng lọc qua nhiều tầng.

Tuy chương trình lao động EPS có chi phí thấp. người lao động nộp khoản chi phí tương đương 630 USD và ký quỹ 100 triệu đồng khi được xuất cảnh. Tuy nhiên thực tế các gia đình phải bỏ số tiền lớn hơn nhiều do các chi phí như học tiếng Hàn, học nghề, phí dự thi, chi phí chờ đợi... Thậm chí có người còn sập bẫy những kẻ hứa “bao đậu”, “bao xuất cảnh sớm”. Khi chi phí thực tế bị đội lên, áp lực trả nợ bắt đầu xuất hiện ngay từ trước ngày xuất cảnh.

Tại Seoul, tôi có buổi nói chuyện với ông Kim Min-Su (김민수), một người làm tuyển du học sinh tại Seoul và môi giới lao động cho các khu công nghiệp tại Hwaseong, Busan... (Hàn Quốc). Ông Kim cho biết: Hiện nay các khu công nghiệp Hàn Quốc đang rất thiếu người, nhiều người Việt Nam cũng muốn sang đây làm việc. Nhưng nghịch lý là họ (ông chủ và người lao động- PV) không gặp được nhau”. Ông Kim nhận xét: “Lao động Việt Nam chất lượng hơn các lao động đến từ Pakistan, Philippines... Nhưng họ hay phá bỏ hợp đồng, vi phạm luật cư trú Hàn Quốc... Cũng có một số doanh nghiệp thiếu người, lôi kéo người lao động với mức lương cao hơn nên họ bỏ trốn”.

Từ những lời chia sẻ của những lao động Nghệ An và các du học sinh đang cư trú bất hợp pháp tại Hàn Quốc; trao đổi của ông Kim, ông Jeong và nữ cảnh sát gốc Việt - Lee Boun đã giúp tôi hiểu được phần nào nguyên nhân, dẫn đến lao động Việt Nam trở thành bất hợp pháp tại Hàn Quốc. Tất nhiên, những nguyên nhân đó không thể là lý do để hợp thức hóa hành vi vi phạm pháp luật được. Nhưng đó là thực tế phải nhìn nhận thẳng thắn: Khi người lao động hợp pháp bị áp lực chi phí quá lớn trước ngày xuất cảnh, thì nguy cơ “bất hợp pháp” đã được gieo mầm.

Tôi lại nhớ đến lời nữ cảnh sát gốc Việt - Lee Boun: “Hiện nay Hàn Quốc đang thiếu lao động. Trong khi đó, Hàn Quốc có nhiều chính sách ưu đãi đối với người lao động đến từ Việt Nam. Vì thế, người lao động Việt Nam không nên trở thành lao động bất hợp pháp. Hãy tích lũy kiến thức, tuân thủ pháp luật tốt thì sẽ có cơ hội quay trở lại, hoặc cư trú lâu dài tại Hàn Quốc. Đừng vì cái lợi trước mắt, mà ảnh hưởng đến chính sách của Hàn Quốc đối với người lao động Việt Nam”.

Bởi vậy, giải pháp không thể chỉ dừng ở lời kêu gọi người lao động “đúng hạn thì về”. Cần minh bạch toàn bộ chi phí của từng chương trình. Công khai đầu mối được phép tuyển chọn, đào tạo, phái cử. Xử lý nghiêm mọi tổ chức, cá nhân thu tiền trái quy định hoặc lợi dụng danh nghĩa chuẩn bị nguồn, du học, đào tạo nghề để trục lợi. Phải kiểm tra, thanh tra thường xuyên các cơ sở đào tạo, công ty môi giới. Đồng thời thiết lập kênh tiếp nhận phản ánh để người lao động tố cáo.

Về phía người lao động cũng phải hiểu rằng: Cư trú bất hợp pháp không chỉ đối mặt với rủi ro pháp lý, mà còn làm ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín của người lao động Nghệ An nói riêng và Việt Nam nói chung, làm mất đi cơ hội việc làm của nhiều người khác.

Giữ được thị trường lao động Hàn Quốc không chỉ là nhu cầu của người lao động. Đó còn là trách nhiệm của cơ quan quản lý, các đơn vị đào tạo, doanh nghiệp dịch vụ, công ty tư vấn du học và chính quyền địa phương. Bởi niềm tin của đối tác quốc tế một khi bị tổn thương sẽ rất khó khôi phục. Phải trả giá bằng cơ hội mất việc làm hợp pháp tại Hàn Quốc của hàng nghìn lao động Việt Nam.

Hãy nghe lời nhắn gửi của cảnh sát Lee Boun: “Đừng vì cái lợi trước mắt, mà ảnh hưởng đến chính sách của Hàn Quốc đối với người lao động Việt Nam”.