Khe cửa hẹp hòa bình

Sau ba ngày đàm phán căng thẳng tại thành phố Sharm El-Sheikh (Ai Cập), Israel và Phong trào Hamas đã đạt được thỏa thuận ngừng bắn “giai đoạn một” theo kế hoạch hòa bình Gaza 20 điểm do Tổng thống Mỹ Donald Trump đề xuất. Theo thỏa thuận này, Hamas sẽ thả 20 con tin còn sống, trong khi Israel trao trả một số tù nhân Palestine theo danh sách do Hamas gửi qua các trung gian Ai Cập, Mỹ, Qatar và Thổ Nhĩ Kỳ. Quân đội Israel sẽ rút về các vị trí đã thống nhất trong Dải Gaza, giảm cường độ chiến sự và tạo điều kiện cho viện trợ nhân đạo gồm lương thực, nước sạch, thuốc men được đưa vào Gaza.

Đây là tín hiệu tích cực trong bối cảnh xung đột Israel - Hamas kéo dài suốt 2 năm qua khiến hàng chục nghìn người thiệt mạng. Dù chưa giải quyết triệt để các mâu thuẫn nhưng thỏa thuận ngừng bắn là bước tiến quan trọng, mở ra “khe cửa hẹp” cho đối thoại thay vì tiếp tục vòng xoáy bạo lực, hướng tới chấm dứt xung đột và khởi động quá trình tái thiết Gaza, tạo điều kiện mở rộng cứu trợ ổn định cuộc sống của người Palestine.

Với cả Israel và Hamas, chấp nhận thỏa thuận ngừng bắn là giải pháp khả dĩ hơn cả trong thế bế tắc hiện nay. Dù gây thiệt hại nặng nề cho Hamas nhưng đánh bại tổ chức này vẫn là điều xa vời. Là tổ chức phi nhà nước hoạt động bằng hệ tư tưởng tôn giáo cực đoan kết hợp chủ nghĩa dân tộc, không phân biệt giữa cơ sở dân sự, chính trị và quân sự, Hamas không có một trung tâm đầu não rõ ràng để có thể bị triệt hạ. Đánh bại hoàn toàn Hamas gần như là điều không thể, trừ khi thảm sát hàng loạt dân thường, điều mà Israel không thể thực hiện vì sẽ bị coi là tội ác chiến tranh.

Israel từng lựa chọn tiến hành chiến dịch theo hướng tiệm tiến, bắt đầu từ phía Bắc Gaza rồi dần mở rộng ra các khu vực khác. Nhưng thực tế cho thấy chiến thuật “chiếm - dọn sạch - rút quân” tỏ ra không hiệu quả. Quân đội Israel nhiều lần phải quay lại các khu vực đã từng “dọn sạch”, vì Hamas quay lại chiếm giữ và tái tổ chức. Trong khi đó, chiếm đóng toàn bộ Dải Gaza và áp đặt quyền cai trị quân sự lại gây phản ứng mạnh của quốc tế.

Với Hamas, những cuộc truy quét liên tục của quân đội Israel đã khiến tổ chức này suy yếu nghiêm trọng. Với hệ thống địa đạo khổng lồ được xây dựng trong hơn một thập kỷ qua, Hamas đã tổ chức được một đội quân thiện nghệ trong môi trường đô thị dày đặc, khiến việc đánh bại là điều cực kỳ khó khăn với quân đội Israel. Nhưng với việc hàng loạt các chỉ huy cao cấp, hàng chục nghìn tay súng đã thiệt mạng, các hạ tầng như trung tâm chỉ huy, cơ sở sản xuất vũ khí bị phá hủy, Hamas không còn tồn tại như một tổ chức chặt chẽ, đủ sức kiểm soát Dải Gaza như quá khứ. Điều đó buộc Hamas phải chấp nhận chuyển giao quyền quản trị Dải Gaza cho một chính quyền kỹ trị độc lập.

Với việc Chính phủ Israel chính thức thông qua thỏa thuận ngừng bắn vào đêm 9-10, giai đoạn đầu tiên của kế hoạch trao trả con tin và ngừng bắn tại Dải Gaza đã đi vào thực hiện. Quân đội Israel bắt đầu rút lui về các tuyến quân sự theo thỏa thuận, cho phép duy trì việc kiểm soát khoảng 53% lãnh thổ Gaza, đa số là các khu vực ngoài đô thị. Sau đợt rút quân, quân đội Israel sẽ tiếp tục kiểm soát vành đai an ninh chạy dọc theo toàn bộ biên giới Gaza, bao gồm Hành lang Philadelphi giữa Ai Cập và Gaza, dọc theo Beit Hanoun và Beit Lahiya ở rìa bắc, một phần ngoại ô phía đông của thành phố Gaza, phần lớn Rafah và Khan Younis ở miền nam Gaza.

Trong vòng 72 giờ sau khi thỏa thuận ngừng bắn có hiệu lực, 20 con tin Israel được cho là vẫn còn sống sau vụ tấn công của Hamas vào Israel ngày 7-10-2023 sẽ được trả tự do. Ngược lại, Israel cũng công bố danh sách các tù nhân Palestine sẽ được thả. Tuy nhiên, phía Israel xác nhận ông Marwan Barghouti, một trong những thủ lĩnh quan trọng nhất của Palestine, sẽ không được trả tự do theo thỏa thuận lần này.

Hy vọng đang nhen lên nhưng đây mới là bước tiến đầu tiên trên chặng đường dài khó khăn. Thỏa thuận giai đoạn một mới chỉ là khung cam kết, nhiều chi tiết vẫn đang trong giai đoạn đàm phán, như thời điểm rút quân, kiểm soát việc vi phạm ngừng bắn vẫn chưa được làm rõ. Vấn đề giải giáp Hamas hay quản trị Dải Gaza hậu xung đột như thế nào cũng sẽ chỉ được bàn ở các vòng đàm phán tiếp theo.

Điều quan trọng lúc này là cần có cơ chế giám sát khách quan và áp lực quốc tế đủ mạnh để bảo đảm quá trình thực thi nghiêm túc, ngăn chặn các hành động khiêu khích có thể khiến thỏa thuận sụp đổ. Nếu các cam kết được tôn trọng, thỏa thuận ngừng bắn có thể mở đường cho chuyển đổi từ chiến tranh sang tái thiết và đối thoại chính trị, xa hơn là thúc đẩy các cuộc đàm phán về chấm dứt xung đột giữa Israel và Palestine và tương lai của nhà nước Palestine.