Chuyện ít biết quanh “bếp Hoàng Cầm”

Ba người nổi tiếng đều có tên là Hoàng Cầm

Giờ đây, nếu ai đó vào công cụ tìm kiếm Google gõ “Hoàng Cầm” thì sẽ có 3 người nổi tiếng đều tên là Hoàng Cầm xuất hiện. Điều thú vị là cả ba người này đều đã từng là Bộ đội Cụ Hồ và đều gắn bó với chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ. Cả ba ông đều có tuổi thọ rất cao. Trong đó, “Hoàng Cầm bếp” thọ 80 tuổi, “Hoàng Cầm thơ” thọ 88 tuổi và “Hoàng Cầm tướng” thọ tới 93 tuổi. Khi còn công tác ở Báo Quân đội nhân dân, tôi có may mắn được gặp cả ba bác Hoàng Cầm này.

“Hoàng Cầm thơ” là tác giả của những bài thơ nổi tiếng như: Về Kinh Bắc, Bên kia sông Đuống, Mưa Thuận Thành, Lá diêu bông,... Ông từng là Trưởng Đoàn Văn công Tổng cục Chính trị.

Đầu năm 1954, nhà thơ Hoàng Cầm cùng Đoàn Văn công đi vào chiến dịch Điện Biên Phủ để phục vụ bộ đội, thanh niên xung phong và lực lượng tham gia chiến dịch. Ông đã sáng tác nhiều tác phẩm cho Báo Quân đội nhân dân xuất bản ngay tại mặt trận được cán bộ chiến sĩ rất yêu quý.

“Hoàng Cầm tướng” quê ở Xuyên Công, xã Vĩnh Thượng, huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà Tây (cũ), nay thuộc xã Vân Đình, thành phố Hà Nội. Trong chiến dịch Điện Biên Phủ, ông là Trung đoàn trưởng Trung đoàn chủ công thuộc Sư đoàn 312 - đơn vị đánh vào trung tâm, bắt sống tướng Christian de Castries. Năm 1964, ông vào miền Nam tham gia kháng chiến chống Mỹ, cứu nước với tên Nam bộ là Năm Thạch. Ngày 2-9-1965, ông được giao nhiệm vụ làm Sư đoàn trưởng Sư đoàn 9 - đơn vị chủ lực cấp sư đoàn đầu tiên ở miền Nam. Ông Hoàng Cầm đã gắn với những chiến công to lớn của Quân giải phóng miền Nam như Dầu Tiếng, Bàu Bàng, Mậu Thân 1968 và Tổng tấn công mùa Xuân năm 1975. Đơn vị của ông đã cùng bộ đội cách mạng Campuchia giải phóng đất Chùa Tháp. Ông làm Tư lệnh Quân đoàn 4 - tức Binh đoàn Cửu Long - trong nhiều năm, rồi làm Tổng thanh tra quân đội với quân hàm Thượng tướng.

“Hoàng Cầm bếp” quê ở xã Trực Đại, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định (cũ) nay thuộc xã Minh Thái, tỉnh Ninh Bình. Ông là người phát minh ra "Bếp Hoàng Cầm" nổi tiếng và bếp mang tên ông đã được sử dụng rộng rãi trong toàn quân.

Bếp Hoàng Cầm ra đời như thế nào?

Ông “Hoàng Cầm bếp” kể rằng, khi đơn vị tham gia chiến dịch Hòa Bình năm 1952, ông được tận mắt chứng kiến cảnh đồng đội bị thương vong nhiều, sức khỏe giảm sút do máy bay địch oanh kích và điều kiện ăn uống không đảm bảo. Bộ đội chiến đấu, hy sinh không chỉ ở mặt trận giáp mặt quân thù mà hy sinh, thương vong ngay cả khi về hậu cứ nghỉ ngơi, sinh hoạt. Nguyên nhân của việc mất mát ấy có một phần do việc nấu ăn vì ban đêm thấy lửa, ban ngày thấy khói. Rất nhiều thương vong của bộ đội xuất phát từ việc “khói bốc lên giữa rừng”, máy bay địch phát hiện đã trút bom đạn xuống. Tiểu đội anh nuôi của Hoàng Cầm và nhiều đơn vị khác phòng tránh bằng cách chuyển sang nấu ăn ban đêm, khi máy bay địch tới thì dập lửa, dội nước, nhưng nhiều khi vẫn không tránh kịp tai họa. Đang đun, dập lửa, cơm thường bị khê, sống. Nấu ăn ban đêm, ban ngày cơm nguội lạnh, bộ đội ăn không đảm bảo sức khoẻ.

Tiểu đội trưởng Hoàng Cầm đã trăn trở ngày đêm suy nghĩ, mình phải làm một cái gì đó giúp đồng đội giảm bớt thương vong. Một buổi sáng dạo bên bờ suối, nhìn làn khói lượn lờ quanh mái bếp, Hoàng Cầm chợt nảy ra sáng kiến làm một kiểu bếp có thể nấu nướng mọi thứ ban ngày mà không sợ máy bay địch phát hiện. Sau nhiều ngày miệt mài nghiên cứu, vẽ sơ đồ một số kiểu bếp và nhiều lần làm thử nhiệm. Hoàng Cầm đào hàng chục cái bếp khác nhau, với những kiểu bếp khoét sâu vào trong lòng đất có nhiều nhánh dẫn khói giống như hang chuột. Làm xong anh đặt nồi lên từng cái bếp, chất củi đun thử. Kết quả tạm được, nhưng lửa vẫn lộ, khói vẫn phảng phất bay lên. Không nản chí Hoàng Cầm lại hì hục đào hàng chục cái bếp khác nữa...

Cuối cùng, Hoàng Cầm đã tạo ra một kiểu bếp như ý, bếp lò khoét vào sườn đồi hoặc đào sâu xuống với những đường rãnh giống như râu mực từ bếp lò bò đi khá xa, trên rãnh được lát bằng cành cây và phủ đất ẩm tạo thành những ống thoát khói. Từ trong lò tuôn ra, khói tỏa vào khắp các rãnh, bốc lên gặp lượt đất ẩm, bị lọc và cản lại, lan ra là là trên mặt đất, thoảng nhẹ nhàng như làn sương buổi sớm. Kiểu bếp này ngay sau đó đã được phổ biến rộng rãi đến các đơn vị và được anh em nuôi quân hoan nghênh.

Bếp do Hoàng Cầm sáng tạo rất phù hợp với bộ đội thời chiến, kín lửa, khói không bốc cao, anh nuôi nấu ăn cả ngày, cả tối, không sợ máy bay địch phát hiện. Bộ đội có cơm nóng, canh ngọt. Mỗi khi ém sát địch, anh nuôi vẫn nổi lửa đêm ngày. Đơn vị đã quyết định lấy tên người chiến sỹ sáng tạo ra để đặt tên bếp: Bếp Hoàng Cầm.

Thông tin về việc sáng tạo ra bếp Hoàng Cầm phục vụ bộ đội đến Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ngày 18-9-1952, Người đã viết bài Chiến sĩ nấu bếp Hoàng Cầm, ký bút danh C.B, đăng trên Báo Nhân Dân. Trong bài, Bác ca ngợi chiến sĩ nuôi quân Hoàng Cầm, đã thực hiện được cần, kiệm, liêm, chính và kết luận: “Dưới chế độ dân chủ của nước ta, bất kỳ ai làm việc gì mà cố gắng thi đua vượt mức thì tức là anh hùng, chiến sĩ, tức là được bộ đội và nhân dân, Chính phủ và Đoàn thể yêu mến và quý trọng”; “Nhiệm vụ của người nấu bếp cũng quan trọng như nhiệm vụ của người chỉ huy, vì “thực túc thì binh cường, cơm no thì thắng giặc”.

Nung vôi bằng bếp Hoàng Cầm

Từ khi ra đời cho tới nay, bếp Hoàng Cầm được sử dụng rộng rãi trong Quân đội Việt Nam và là bắt buộc sử dụng ở tất cả các đơn vị. Với sáng kiến này, bộ đội đã được ăn cơm nóng, có nước nóng để uống trong mùa đông, các viện quân y dã chiến có nước nóng để sát trùng dụng cụ y khoa... Sáng kiến này có giá trị lớn trong thực tiễn hoạt động hành quân, chiến đấu và góp phần quan trọng giữ gìn sức khỏe cho bộ đội. Từ khi bếp Hoàng Cầm ra đời, các chiến sĩ nuôi quân không còn lo sợ máy bay địch nhòm ngó mỗi khi nổi lửa, bộ đội ta không phải ăn cơm nguội do nấu vào ban đêm. Bếp Hoàng Cầm đã góp phần không nhỏ vào việc giữ gìn sức khỏe cho bộ đội, đảm bảo quân số chiến đấu cao.

Trong chiến dịch Điện Biên Phủ, bếp Hoàng Cầm không chỉ được sử dụng nấu ăn nuôi quân mà còn được áp dụng trong nung vôi làm nguyên liệu chế thuốc tẩy uế, sát trùng.

Để che mắt máy bay địch, bộ đội ta đã xây lò nung vôi theo kiểu bếp Hoàng Cầm, kích thước đủ để mỗi lần nung được từ 1,5-2 tấn vôi. Lò được xây bằng đá và bùn dẻo, đường hào thoát khói dài gần 360m, rộng và sâu 1m giữa rừng già có nhiều đá hộc, sỏi cuội; trên mặt hào phủ cành lá cây để ngụy trang và phân tán khói. Cuối đường hào là một hầm rộng để chứa và thoát khói dần dần.

Ngày 22-4-1954, lò thứ nhất được đốt bằng củi. Sau 4 ngày đêm đỏ lửa liên tục, 6 giờ sáng ngày 26-4 mẻ vôi đầu tiên ra lò. Ngày 29-4, có mẻ thứ hai...

Theo sự hướng dẫn của quân y, các chiến sĩ ta trộn vôi bột với thuốc DDT theo tỷ lệ quy định thành thuốc tẩy trùng; đóng gói và cấp phát cho các đơn vị tẩy uế môi trường xung quanh các trận địa ở Điện Biên Phủ.

Ngay sau khi lá cờ quyết chiến quyết thắng của quân đội ta được cắm trên nóc hầm của tướng Christian de Castries, lực lượng quân y đã triển khai ngay việc tẩy uế, khử trùng. Chỉ trong thời gian ngắn, toàn bộ khu vực chính ở Điện Biên Phủ được tẩy trùng sạch sẽ, bảo đảm sức khỏe cho bộ đội và trả lại môi trường an toàn để nhân dân Điện Biên Phủ xây dựng cuộc sống mới.

Kết thúc kháng chiến chống Pháp, ông “Hoàng Cầm bếp” được thưởng Huy hiệu Chiến sĩ Điện Biên Phủ và Huân chương Chiến thắng hạng Ba. Sau đó, được vinh dự đi trong đoàn quân về tiếp quản Thủ đô Hà Nội (10-10-1954). Năm 1958-1959, toàn quân bước vào học tập, huấn luyện, thực hiện xây dựng quân đội theo chế độ thời bình, nhiều cán bộ, chiến sĩ đã qua thử thách chiến đấu được phục viên về gia đình, chuyển ngành tham gia xây dựng công nông lâm trường, củng cố hậu phương, trong đó có ông “Hoàng Cầm bếp”.