“Thượng tôn pháp luật - Trách nhiệm công vụ: Nhìn từ vụ Brotex Việt Nam kiện Hải quan Tây Ninh”

Kỳ I: Khi doanh nghiệp đối diện với áp lực từ cách áp thuế thiếu nhất quán

Trong bối cảnh Chính phủ kêu gọi cải thiện môi trường đầu tư và hỗ trợ doanh nghiệp, vụ kiện hành chính của Công ty TNHH Thương mại Brotex (gọi tắt là Brotex Việt Nam) với Cục Hải quan tỉnh Tây Ninh (cũ) cho thấy những mâu thuẫn còn tồn tại giữa quy định pháp luật và cách thực thi công vụ của cơ quan nhà nước. Khi pháp luật được diễn giải thiếu thống nhất, doanh nghiệp không chỉ gánh thiệt hại kinh tế mà còn đối diện với nguy cơ giảm sút niềm tin vào công lý.

Áp lực sau thông quan và tranh cãi về phương pháp trị giá hải quan

Tháng 11-2023, Công ty TNHH Thương mại Brotex (công ty con của Công ty TNHH Brotex, đặt nhà máy tại Khu công nghiệp Phú Đông, tỉnh Tây Ninh) bất ngờ nhận được kết luận kiểm tra sau thông quan từ Cục Hải quan tỉnh Tây Ninh (cũ) (nay là Chi cục Hải quan Khu vực XVII). Kết luận cho rằng công ty đã khai sai trị giá hải quan đối với hàng hóa nhập khẩu từ doanh nghiệp chế xuất vào nội địa, dẫn tới việc bị ấn định lại trị giá cho hơn 7.400 dòng hàng và phải truy nộp trên 21 tỷ đồng tiền thuế.

Tiếp đó, Cục Hải quan Tây Ninh (cũ) ban hành Quyết định xử phạt vi phạm hành chính với mức phạt gần 21 tỷ đồng, trên cơ sở cho rằng doanh nghiệp có hành vi trốn thuế.

Như vậy, chỉ trong hơn 1 tháng, Brotex Việt Nam phải đối diện với nghĩa vụ tài chính hơn 40 tỷ đồng bao gồm truy thu, phạt và lãi chậm nộp - một áp lực lớn đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh.

 Một số chuyên gia trong lĩnh vực xuất nhập khẩu cho rằng, cốt lõi tranh chấp nằm ở cách Cục Hải quan Tây Ninh (cũ) áp dụng phương pháp xác định trị giá hải quan.

Theo Thông tư số 39/2015/TT-BTC, trị giá hải quan phải được xác định theo trình tự 6 phương pháp, trong đó phương pháp trị giá khấu trừ (phương pháp 4) chỉ được dùng khi các phương pháp trước đó không khả thi. Trong khi đó, Brotex Việt Nam đã cung cấp hóa đơn, chứng từ, dữ liệu kế toán chứng minh rằng hàng hóa có bán trên thị trường nội địa và được hạch toán theo quy định kế toán Việt Nam - những điều kiện cần thiết để áp dụng phương pháp khấu trừ.

Tuy nhiên, cơ quan Hải quan cho rằng chưa đủ cơ sở và vẫn ấn định thuế theo hướng khác, dẫn đến tranh cãi về việc bỏ qua những căn cứ pháp lý mà doanh nghiệp đưa ra.

Doanh nghiệp tuân thủ nghĩa vụ nhưng vẫn bị xử phạt nặng

Điểm đáng chú ý là dù không đồng tình với kết luận của Hải quan Tây Ninh (cũ), Brotex Việt Nam vẫn thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính theo quy định tại Điều 54 Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14: người nộp thuế phải nộp đủ số tiền bị ấn định, phạt trước khi khiếu nại hoặc khởi kiện.

Việc chấp hành này thể hiện tinh thần tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp - một yếu tố cần được ghi nhận. Song song, công ty cũng tiến hành các thủ tục khiếu nại nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

 Đáng lưu ý, ngày 13-5-2024, sau khi xem xét đơn khiếu nại lần hai, Tổng cục Hải quan (nay là Cục Hải quan - Bộ Tài chính) ban hành Quyết định số 1164/QĐ-TCHQ, khẳng định: “Tại thời điểm kiểm tra, có đủ thông tin về đơn giá bán hàng hóa nhập khẩu trên thị trường nội địa Việt Nam... Cục Hải quan Tây Ninh (cũ) cần phối hợp với Brotex Việt Nam để xác định lại trị giá hải quan theo phương pháp khấu trừ”.

Đồng thời, Tổng cục Hải quan yêu cầu hủy bỏ một phần quyết định ấn định thuế, xử phạt và giải quyết khiếu nại lần đầu của Cục Hải quan Tây Ninh (cũ) - động thái cho thấy sự thừa nhận có vấn đề trong cách áp dụng của cấp dưới.

Khi vụ việc kéo dài và hệ lụy vượt ngoài con số

Tưởng rằng sau chỉ đạo từ Tổng cục, vụ việc sẽ được giải quyết dứt điểm. Tuy nhiên, Cục Hải quan Tây Ninh (cũ) vẫn giữ nguyên quan điểm, không áp dụng phương pháp trị giá khấu trừ mà tiếp tục ban hành thêm các quyết định xử lý mới với nội dung tương tự.

 Tại Biên bản làm việc số 13/BBLV ngày 13-1-2025, đơn vị này viện dẫn các điều khoản về “khấu trừ chi phí không hợp lệ” để loại bỏ khả năng áp dụng phương pháp trị giá khấu trừ - một lập luận được cho là chưa bám sát tinh thần của Thông tư 39, đồng thời cũng chưa thực hiện đầy đủ chỉ đạo từ Tổng cục.

Điều này đặt ra câu hỏi: Vì sao một cơ quan hành chính cấp tỉnh có thể chưa tuân thủ đầy đủ chỉ đạo của cấp trên? Và ai sẽ chịu trách nhiệm nếu doanh nghiệp khởi kiện và Tòa án ra phán quyết có lợi cho họ?

Nếu Brotex Việt Nam thắng kiện, hệ quả không chỉ dừng ở con số hàng chục tỷ đồng doanh nghiệp phải tạm nộp, mà còn tác động đến niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp - đặc biệt là khối đầu tư nước ngoài - vào môi trường pháp lý tại Việt Nam.

Phép thử về trách nhiệm công vụ

 Nhiều ý kiến cho rằng, vụ việc giữa Brotex Việt Nam và Cục Hải quan Tây Ninh (cũ) không chỉ là tranh chấp về thuế, mà còn là phép thử đối với tinh thần thượng tôn pháp luật trong hành chính công, là bài học về trách nhiệm công vụ và minh bạch pháp lý.

Trong kỳ tới, Báo CCB Việt Nam sẽ tiếp tục làm rõ câu hỏi: Vì sao chỉ đạo của Tổng cục Hải quan (nay là Cục Hải quan, Bộ Tài chính) chưa được thực hiện đầy đủ? Có hay không dấu hiệu của sự thiếu trách nhiệm công vụ ở cấp địa phương?