Thực phẩm chức năng không phải là “lá chắn vạn năng”: Dùng thế nào để an toàn và hiệu quả?

PV: Thưa bác sĩ, hiện nay nhu cầu sử dụng thực phẩm chức năng của người dân ngày càng tăng, theo bác sĩ, đâu là nguyên nhân? Thực phẩm chức năng có vai trò gì đối với sức khoẻ?

PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng: Trong khoảng hơn một thập kỷ trở lại đây, nhu cầu sử dụng TPCN tăng lên rõ rệt, không chỉ ở Việt Nam mà trên toàn thế giới. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến xu hướng này. Thứ nhất, nhận thức về chăm sóc sức khỏe của người dân đã thay đổi. Nếu trước đây nhiều người chỉ quan tâm đến điều trị khi mắc bệnh thì hiện nay xu hướng là “phòng bệnh hơn chữa bệnh”. Thứ hai, mô hình bệnh tật đang thay đổi. Các bệnh mạn tính không lây như tim mạch, đái tháo đường, tăng huyết áp, béo phì, loãng xương hay ung thư ngày càng gia tăng. Đây đều là những bệnh có liên quan mật thiết đến chế độ dinh dưỡng và lối sống, khiến nhiều người quan tâm hơn đến việc bổ sung các dưỡng chất cần thiết. Thứ ba, chế độ ăn và lối sống hiện đại khiến nguy cơ thiếu vi chất dinh dưỡng trở nên phổ biến. Thứ tư, quá trình già hóa dân số cũng góp phần thúc đẩy nhu cầu sử dụng TPCN. Người cao tuổi thường có nhu cầu bổ sung các dưỡng chất hỗ trợ xương khớp, tim mạch, trí nhớ, thị lực và hệ miễn dịch để duy trì sức khỏe và khả năng vận động.

Sau đại dịch Covid-19, ý thức về tăng cường miễn dịch và chăm sóc sức khỏe chủ động của người dân cũng được nâng cao đáng kể. Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng TPCN không phải là thuốc. TPCN là những sản phẩm được sử dụng nhằm bổ sung các chất dinh dưỡng hoặc các hoạt chất sinh học có lợi, giúp hỗ trợ duy trì, cải thiện hoặc tăng cường chức năng của các cơ quan trong cơ thể, từ đó góp phần nâng cao sức khỏe và giảm nguy cơ mắc bệnh. Sản phẩm không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh, không được phép quảng cáo như một phương pháp điều trị bệnh.

PV: Thưa bác sĩ, không ít người coi thực phẩm chức năng là “thần dược”, thậm chí trì hoãn hoặc từ chối điều trị y tế. Bác sĩ nhìn nhận thế nào về quan điểm này?

PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng: Đây là một quan điểm chưa đúng và khá phổ biến. TPCN có thể hỗ trợ bổ sung một số vitamin, khoáng chất hoặc hoạt chất sinh học, nhưng không thể thay thế một chế độ ăn cân đối, đa dạng và lành mạnh.

Dinh dưỡng từ thực phẩm tự nhiên không chỉ cung cấp các vitamin và khoáng chất mà còn chứa protein, chất béo tốt, carbohydrate, chất xơ và hàng nghìn hợp chất sinh học khác cùng phối hợp để mang lại lợi ích cho sức khỏe. Những giá trị này không thể được thay thế hoàn toàn bằng một vài viên uống. Trong khi đó, tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng ở mỗi người rất khác nhau. Việc bổ sung cần dựa trên nhu cầu thực tế, tình trạng sức khỏe, chế độ ăn và đôi khi cần có các xét nghiệm đánh giá. Nếu sử dụng TPCN theo tâm lý “càng nhiều càng tốt”, không những không mang lại lợi ích mà còn có thể gây dư thừa vi chất, ảnh hưởng đến sức khỏe. Do đó, nguyên tắc quan trọng là ưu tiên dinh dưỡng từ bữa ăn hằng ngày, còn TPCN chỉ nên được xem là giải pháp hỗ trợ khi chế độ ăn chưa đáp ứng đủ hoặc có chỉ định từ nhân viên y tế.

Hiện nay, không ít bệnh nhân tin tưởng TPCN đến mức trì hoãn hoặc từ chối điều trị y tế. Đây là vấn đề rất đáng lo ngại. TPCN không có chức năng điều trị bệnh. Khi người bệnh bỏ qua hoặc trì hoãn các phương pháp điều trị đã được chứng minh hiệu quả để chỉ sử dụng TPCN, bệnh có thể tiến triển nặng hơn, làm mất “thời gian vàng” trong điều trị. Nhiều sản phẩm hiện nay được quảng cáo quá mức, thổi phồng công dụng với những lời giới thiệu như “chữa khỏi bệnh”, “thay thế thuốc” hoặc “điều trị tận gốc”...

PV: Thực phẩm chức năng giả đang gây nhiều lo ngại. Những chất cấm hoặc tạp chất thường gặp trong các sản phẩm này ảnh hưởng đến sức khoẻ ra sao thưa bác sĩ?

PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng: Đây là một vấn đề rất đáng lo ngại, không chỉ đối với từng cá nhân mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Trước hết, nguy cơ lớn nhất là ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người sử dụng. TPCN giả thường không được sản xuất theo quy trình kiểm soát chất lượng, thành phần không đúng như công bố, thậm chí có thể không chứa hoạt chất có lợi hoặc bị pha trộn các chất cấm, dược chất hoặc tạp chất độc hại. Người sử dụng không những không đạt được hiệu quả mong muốn mà còn có nguy cơ gặp các phản ứng bất lợi, ngộ độc hoặc tổn thương các cơ quan quan trọng trong cơ thể. Khi tin tưởng vào những sản phẩm được quảng cáo quá mức, nhiều người trì hoãn việc khám bệnh hoặc tự ý ngừng thuốc điều trị. Đến khi bệnh tiến triển nặng mới đến cơ sở y tế thì việc điều trị sẽ khó khăn, tốn kém hơn.

Trong thực tế, tùy theo mục đích quảng cáo của từng sản phẩm, các cơ quan chức năng trong và ngoài nước đã phát hiện nhiều trường hợp TPCN bị pha trộn trái phép các dược chất hoặc chứa tạp chất nguy hại. Có thể kể đến một số nhóm thường gặp như:

- Corticosteroid (corticoid) được trộn vào các sản phẩm quảng cáo hỗ trợ xương khớp hoặc chống viêm nhằm tạo cảm giác giảm đau nhanh. Tuy nhiên, sử dụng kéo dài có thể gây tăng huyết áp, tăng đường huyết, loãng xương, suy tuyến thượng thận, tăng nguy cơ nhiễm trùng và nhiều biến chứng nghiêm trọng khác.

- Các thuốc điều trị rối loạn cương dương như sildenafil hoặc tadalafil có thể bị pha trộn trái phép trong một số sản phẩm hỗ trợ sinh lý nam. Những chất này có thể gây tụt huyết áp nguy hiểm, đặc biệt ở người đang sử dụng thuốc chứa nitrat để điều trị bệnh tim mạch.

- Các hoạt chất giảm cân không được phép hoặc đã bị hạn chế sử dụng tại nhiều quốc gia từng được phát hiện trong một số sản phẩm giảm cân bất hợp pháp. Chúng có thể gây tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim, đột quỵ hoặc các biến chứng tim mạch nghiêm trọng.

- Kim loại nặng như chì, thủy ngân, asen hoặc cadimi có thể xuất hiện do nguyên liệu bị ô nhiễm hoặc quy trình sản xuất không bảo đảm. Những chất này có thể tích lũy trong cơ thể, gây tổn thương gan, thận, hệ thần kinh và nhiều cơ quan khác. Ngoài ra, một số sản phẩm còn có thể bị nhiễm vi sinh vật, nấm mốc hoặc độc tố nấm mốc, làm tăng nguy cơ ngộ độc thực phẩm, nhiễm khuẩn hoặc ảnh hưởng đến chức năng gan.

Theo tôi, người dân mua TPCN nên dựa trên một số tiêu chí sau: Lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng. Sản phẩm cần có đầy đủ thông tin về nhà sản xuất, đơn vị chịu trách nhiệm, thành phần, hướng dẫn sử dụng, ngày sản xuất, hạn sử dụng và tem, nhãn theo quy định. Thứ hai, mua sản phẩm tại các cơ sở uy tín như nhà thuốc, bệnh viện, chuỗi phân phối chính thức hoặc các kênh bán hàng được doanh nghiệp ủy quyền. Không nên mua hàng trôi nổi trên mạng xã hội hoặc qua các tài khoản cá nhân không rõ nguồn gốc. Thứ ba, chỉ lựa chọn sản phẩm phù hợp với nhu cầu sức khỏe của bản thân. Không nên sử dụng theo lời truyền miệng hoặc theo xu hướng khi chưa xác định mình có thực sự cần bổ sung hay không. Thứ tư, đọc kỹ thành phần và hướng dẫn sử dụng. Người đang mắc bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai, trẻ em hoặc người đang dùng thuốc cần đặc biệt lưu ý các thành phần có thể gây tương tác hoặc chống chỉ định.

Khi có các biểu hiện bất thường sau khi sử dụng TPCN như: nổi mề đay, khó thở, đau bụng dữ dội, nôn nhiều, tiêu chảy kéo dài, chóng mặt, rối loạn ý thức, vàng da, nước tiểu sẫm màu, phù, tiểu ít hoặc bất kỳ triệu chứng nào xuất hiện sau khi dùng sản phẩm mà trước đó không có, người dân cần đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt. TPCN là giải pháp hỗ trợ, chứ không phải “lá chắn vạn năng” hay phương pháp thay thế y học hiện đại.

PV: Thưa bác sĩ, nhiều người đang sử dụng đồng thời thuốc điều trị và nhiều loại thực phẩm chức năng. Việc kết hợp này có thể gây ra những hệ luỵ gì?

PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng: Đây là vấn đề mà chúng tôi đặc biệt quan tâm trong thực hành lâm sàng. Nhiều người cho rằng thực phẩm chức năng là “thực phẩm” nên có thể sử dụng cùng bất kỳ loại thuốc nào. Tuy nhiên, trên thực tế, thực phẩm chức năng vẫn chứa các hoạt chất sinh học, vitamin, khoáng chất hoặc chiết xuất thảo dược có thể tương tác với thuốc điều trị, làm thay đổi hiệu quả hoặc độ an toàn của thuốc.

Hiện nay, nhiều người có thói quen sử dụng cùng lúc nhiều loại TPCN mà không biết các sản phẩm này có thể chứa những thành phần giống nhau. Điều này làm tăng nguy cơ bổ sung quá mức vitamin hoặc khoáng chất, dẫn đến các tác dụng không mong muốn như tổn thương gan, thận hoặc rối loạn chuyển hóa.

Trong quá trình thăm khám, điều khiến tôi trăn trở không phải là việc người dân sử dụng thực phẩm chức năng, bởi nếu được lựa chọn đúng và sử dụng hợp lý, một số sản phẩm có thể hỗ trợ tích cực cho sức khỏe. Điều đáng lo ngại là nhiều người đặt quá nhiều kỳ vọng vào những sản phẩm này, thậm chí xem chúng như một phương pháp thay thế điều trị y khoa.

Một nhóm trường hợp khác tôi gặp khá nhiều là người cao tuổi. Vì mong muốn cải thiện sức khỏe, đau xương khớp, trí nhớ hoặc giấc ngủ, nhiều người cùng lúc sử dụng rất nhiều loại TPCN. Có người dùng hàng chục sản phẩm khác nhau nhưng lại ăn uống kém, thiếu đạm, thiếu rau xanh, thiếu năng lượng. Kết quả là cơ thể vẫn suy giảm thể lực, mất cơ, thiếu vi chất, trong khi nguy cơ tương tác giữa các sản phẩm lại tăng lên. Do đó, người đang mắc bệnh mạn tính, đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai, trẻ em và người cao tuổi cần đặc biệt thận trọng, nên trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng TPCN.

Không có loại TPCN nào có thể thay thế một chế độ dinh dưỡng hợp lý, lối sống lành mạnh và điều trị y khoa khi cần thiết. Trước vô vàn thông tin quảng cáo hiện nay, sự tỉnh táo, hiểu biết và tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi sử dụng chính là “hàng rào bảo vệ” hiệu quả nhất để mỗi người chủ động bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình.

PV: Xin trân trọng cảm ơn bác sĩ!