Siết chặt hoạt động từ thiện ngay từ đầu năm theo Nghị định 03 của Chính phủ

Từ ngày 1/3/2026, Nghị định 03/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực, đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong quản lý hoạt động của các quỹ xã hội, quỹ từ thiện.

Sau nhiều năm chứng kiến sự bùng nổ của hoạt động thiện nguyện cùng những hệ lụy về minh bạch, trách nhiệm giải trình, việc siết chặt bằng khung pháp lý rõ ràng là yêu cầu tất yếu để lập lại trật tự.

Sự phát triển nóng và những khoảng trống quản lý

Những năm gần đây, hoạt động từ thiện tại Việt Nam phát triển với tốc độ chưa từng có. Theo số liệu tổng hợp từ các cơ quan quản lý, cả nước hiện có hàng nghìn quỹ xã hội, quỹ từ thiện đang hoạt động ở nhiều cấp độ khác nhau, từ trung ương đến địa phương.

Chỉ riêng trong các đợt cao điểm cứu trợ thiên tai và dịp Tết Nguyên đán hằng năm, số tiền huy động từ cộng đồng có thể lên tới hàng nghìn tỷ đồng.

Sự lan tỏa của mạng xã hội và nền tảng thanh toán số giúp việc kêu gọi ủng hộ trở nên nhanh chóng, thuận tiện. Chỉ cần một bài đăng, một tài khoản ngân hàng công khai, dòng tiền có thể đổ về trong vài giờ.

Tuy nhiên, chính sự thuận tiện này cũng tạo ra một thực tế không phải mọi hoạt động quyên góp đều được tổ chức bài bản, không phải mọi khoản thu - chi đều được công khai đầy đủ.

Thời gian qua, dư luận đã không ít lần xôn xao trước những tranh cãi về sao kê, về việc chậm công khai tài chính, thậm chí có dấu hiệu sử dụng sai mục đích tiền quyên góp.

Dù số trường hợp vi phạm không phải là phổ biến, nhưng chỉ cần một vài “điểm đen” cũng đủ làm lung lay niềm tin xã hội. Khi niềm tin bị bào mòn, người thiệt thòi không chỉ là những nhà hảo tâm mà còn là những hoàn cảnh khó khăn đang trông chờ vào sự hỗ trợ.

Chính trong bối cảnh đó, yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý để quản lý chặt chẽ, minh bạch hơn hoạt động từ thiện trở nên cấp thiết.

Ba trụ cột siết chặt của Nghị định 03

Nghị định 03/2026/NĐ-CP được xây dựng theo hướng khắc phục những bất cập trước đây, đồng thời kế thừa và thay thế các quy định cũ như Nghị định 93/2019/NĐ-CP.

Điểm nổi bật của Nghị định 03 nằm ở ba trụ cột chính: Điều kiện thành lập chặt chẽ hơn, minh bạch tài chính bắt buộc và mở rộng phạm vi các hành vi bị nghiêm cấm.

Thứ nhất, về điều kiện thành lập và tổ chức hoạt động. Nghị định quy định rõ quỹ xã hội, quỹ từ thiện là tổ chức hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, tự nguyện, tự chủ và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình. Ban sáng lập phải có mức tài sản đóng góp tối thiểu phù hợp với phạm vi hoạt động (toàn quốc, liên tỉnh hay trong một tỉnh), đồng thời phải hoàn tất việc chuyển giao tài sản cho quỹ trong thời hạn luật định.

Quy định này nhằm chấm dứt tình trạng “quỹ trên giấy”, vốn điều lệ thấp nhưng huy động nguồn lực xã hội lớn.

Thứ hai, về minh bạch tài chính. Các quỹ bắt buộc phải công khai báo cáo tài chính hằng năm, trong đó nêu rõ tổng số tiền, tài sản đã tiếp nhận; các khoản chi; đối tượng thụ hưởng và kết quả thực hiện. Thời hạn công khai trước ngày 31/3 hằng năm không chỉ là mốc kỹ thuật, mà là cam kết trách nhiệm trước cộng đồng.

Bên cạnh đó, quỹ phải lưu trữ đầy đủ chứng từ, sẵn sàng phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra. Việc công khai không còn là khuyến nghị mang tính đạo đức, mà trở thành nghĩa vụ pháp lý.

Thứ ba, Nghị định siết chặt các hành vi bị nghiêm cấm. Quỹ không được nhận tiền gửi, cho vay, góp vốn đầu tư hay thực hiện các hoạt động mang tính chất kinh doanh tài chính.

Điều này loại bỏ nguy cơ “biến tướng” quỹ từ thiện thành công cụ huy động vốn trá hình. Đồng thời, các hành vi gian lận, trục lợi, sử dụng sai mục đích, trốn thuế… đều có thể bị xử lý theo quy định pháp luật, thậm chí thu hồi giấy phép hoạt động.

Siết để bảo vệ, không phải để hạn chế

Có ý kiến lo ngại rằng siết chặt quy định có thể làm “nguội” đi tinh thần thiện nguyện. Tuy nhiên, cần nhìn nhận thẳng thắn, từ thiện là hoạt động dựa trên niềm tin. Nếu không có cơ chế giám sát và minh bạch, niềm tin đó rất dễ bị tổn thương.

Thực tế cho thấy, ở những quốc gia có hệ thống quản lý chặt chẽ, các tổ chức từ thiện hoạt động chuyên nghiệp, có kiểm toán độc lập và báo cáo công khai định kỳ thường nhận được sự ủng hộ bền vững hơn từ xã hội. Khi người đóng góp biết rõ đồng tiền của mình đi đâu, được sử dụng như thế nào, họ sẽ sẵn sàng ủng hộ lâu dài.

Vì vậy, Nghị định 03 không phải là “rào cản”, mà là tấm lưới an toàn cho cả ba bên: Nhà nước, tổ chức từ thiện và người dân.

Nhà nước có công cụ quản lý hiệu quả hơn; quỹ từ thiện chân chính được bảo vệ trước những nghi ngờ không đáng có; còn người dân được bảo đảm quyền được biết, được giám sát.

Khôi phục và củng cố niềm tin xã hội

Việc ban hành và đưa vào thực thi Nghị định 03/2026/NĐ-CP ngay từ đầu năm 2026 thể hiện quyết tâm của Chính phủ trong việc xây dựng môi trường thiện nguyện minh bạch, kỷ cương.

Trong bối cảnh kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, nhu cầu trợ giúp người yếu thế vẫn rất lớn, việc bảo đảm mỗi đồng đóng góp được sử dụng đúng mục đích mang ý nghĩa không chỉ về tài chính mà còn về đạo lý.

Từ thiện không thể chỉ dựa vào cảm xúc nhất thời. Một nền từ thiện hiện đại cần được đặt trên nền tảng pháp lý rõ ràng, quản trị chuyên nghiệp và trách nhiệm giải trình nghiêm túc.

Siết chặt để phát triển bền vững, đó mới là tinh thần cốt lõi của Nghị định 03.

Khi luật pháp được thực thi nghiêm minh, những tấm lòng thiện nguyện sẽ không còn bị phủ bóng bởi nghi ngờ.

Và khi niềm tin được khôi phục, dòng chảy nhân ái trong xã hội sẽ tiếp tục được nuôi dưỡng một cách lành mạnh, dài lâu.