NHÌN TỪ VỤ ÁN “TRƯƠNG VUI VÀ CÁC ĐỒNG PHẠM”: Hiểu thế nào về bản chất dòng tiền "đi qua" hay "hưởng lợi"?

Không phải mọi dòng tiền đi qua doanh nghiệp đều tạo ra lợi ích cho doanh nghiệp

Trong hoạt động của doanh nghiệp, việc một khoản tiền xuất hiện trên tài khoản hoặc được hạch toán kế toán chưa mặc nhiên đồng nghĩa doanh nghiệp đã được hưởng lợi.

 Theo luật sư Vũ Phi Long - nguyên Phó Chánh Tòa hình sự TAND TP. Hồ Chí Minh, cần phân biệt giữa dòng tiền tạo ra lợi ích kinh tế và dòng tiền chỉ mang tính trung chuyển.

“Nếu khoản tiền được sử dụng để hình thành tài sản, tạo doanh thu, lợi nhuận, tăng vốn hoặc phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh thì có thể xem đây là khoản lợi ích doanh nghiệp thực sự được hưởng.

Ngược lại, nếu dòng tiền chỉ xuất hiện trong thời gian ngắn rồi tiếp tục được chuyển đi, không hình thành tài sản, không tạo doanh thu, lợi nhuận hoặc giá trị gia tăng cho doanh nghiệp thì cần tiếp tục làm rõ bản chất kinh tế của giao dịch trước khi xác định phạm vi trách nhiệm dân sự”, ông Long nói.

Vấn đề nhận định của luật sư Long cũng là nội dung mà các cổ đông Upexim nhiều lần đề nghị các cơ quan tiến hành tố tụng xem xét khi đánh giá ba nhóm dòng tiền trong vụ án Trương Vui và các đồng phạm đã được Báo CCB Việt Nam phản ánh.

Đối với khoản tiền 60 tỷ đồng theo Hợp đồng số 002 giữa Tradeco và Upexim, các cổ đông Upexim cho rằng hồ sơ hiện có cùng kết quả kiểm toán chưa đủ căn cứ để khẳng định toàn bộ khoản tiền đã thực sự trở thành vốn góp hợp tác đầu tư tại Dự án 4 - 6 Hồ Tùng Mậu.

Đối với hơn 144,5 tỷ đồng liên quan đến 173 hợp đồng mua bán hàng hóa được các cơ quan tố tụng xác định là khống, theo quan điểm của các cổ đông, dòng tiền chủ yếu phục vụ việc luân chuyển vốn và đảo nợ của Trương Vui và Tống Thị Bích Loan, không làm phát sinh hàng hóa, doanh thu hay lợi nhuận cho Upexim.

Đối với khoản tiền 72,2 tỷ đồng liên quan đến Công ty Kim Cương Xanh, Kết luận điều tra bổ sung và Cáo trạng xác định phần lớn số tiền sau khi được đưa vào Upexim đã được Trương Vui rút ra sử dụng theo mục đích cá nhân hoặc theo chỉ đạo của Vui; chỉ khoảng 14,6 tỷ đồng được xác định phục vụ hoạt động của Upexim.

Từ ba nhóm giao dịch trên, theo CCB Nguyễn Xuân Nam - Chủ tịch HĐQT Upexim cho rằng các khoản tiền đều mang đặc điểm của những dòng tiền chỉ "đi qua" doanh nghiệp trong một thời gian ngắn, thậm chí là dòng tiền “ảo”- thay vì lưu lại để tạo ra lợi ích kinh tế thực tế cho Upexim.

Cần xác định đúng chủ thể hưởng lợi để xác định trách nhiệm

Trong thực tiễn giải quyết các vụ án kinh tế, việc đánh giá dòng tiền không chỉ dừng lại ở các chứng từ kế toán hoặc biến động trên tài khoản ngân hàng.

Điều quan trọng hơn là xác định bản chất kinh tế của giao dịch và chủ thể thực sự hưởng lợi từ dòng tiền đó.

CCB Nguyễn Hữu Lãng, Trưởng Ban kiểm soát Upexim nhìn nhận: Một khoản tiền dù từng được hạch toán tại doanh nghiệp nhưng nếu sau đó được chuyển ngay cho chủ thể khác, không tạo tài sản, không tạo doanh thu, không làm tăng giá trị doanh nghiệp thì cần tiếp tục xem xét liệu doanh nghiệp có thực sự là bên hưởng lợi hay chỉ đóng vai trò trung chuyển.

Tại “Hội nghị tiếp công dân, đối thoại và giải quyết kiến nghị của cử tri CCB” do Trung ương Hội CCB Việt Nam tổ chức ngày 5-5-2026, nhiều chuyên gia cấp cao từng công tác trong các cơ quan tố tụng trung ương cho rằng khi xác định trách nhiệm dân sự trong các vụ án kinh tế cần đánh giá đồng thời nhiều yếu tố như: nguồn gốc của dòng tiền, mục đích sử dụng, quá trình luân chuyển, tài sản hình thành từ dòng tiền và chủ thể cuối cùng được hưởng lợi.

Ông Trần Thế Hòa, nguyên Phó Viện trưởng Viện Công tố và Kiểm sát xét xử phúc thẩm tại TP. Hồ Chí Minh (Viện Phúc thẩm 3) cho rằng, nếu chỉ căn cứ vào việc dòng tiền xuất hiện trên sổ sách kế toán hoặc tài khoản ngân hàng thì chưa đủ để phản ánh bản chất kinh tế của giao dịch. Theo ông, trong các vụ án kinh tế, trách nhiệm dân sự phải được xem xét trên cơ sở thiệt hại thực tế và lợi ích thực tế mà từng cá nhân, tổ chức đã quản lý, sử dụng hoặc hưởng lợi từ dòng tiền đó.

Từ góc độ này, việc làm rõ bản chất của từng dòng tiền không chỉ giúp xác định chính xác thiệt hại mà còn là căn cứ quan trọng để phân định đúng phạm vi trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

Đối chiếu với các tài liệu do nhóm cổ đông Upexim viện dẫn, vụ án “Trương Vui và các đồng phạm” tiếp tục đặt ra một vấn đề cần được xem xét: Khi xác định trách nhiệm dân sự, liệu chỉ căn cứ vào việc dòng tiền từng xuất hiện trên tài khoản hoặc sổ sách kế toán của doanh nghiệp đã đủ, hay cần đánh giá toàn bộ quá trình luân chuyển của dòng tiền, mục đích sử dụng và chủ thể thực sự quản lý, hưởng lợi?

Qua các kỳ báo, Báo CCB Việt Nam không nhằm đưa ra kết luận thay các cơ quan tiến hành tố tụng mà chỉ phản ánh một góc nhìn từ các tài liệu, chứng cứ và những nội dung còn có cách hiểu khác nhau trong hồ sơ vụ án. Việc làm rõ đầy đủ bản chất kinh tế của từng dòng tiền, xác định đúng chủ thể thực sự hưởng lợi và mối liên hệ giữa dòng tiền với thiệt hại thực tế sẽ là những căn cứ quan trọng để các cơ quan có thẩm quyền xem xét, đánh giá toàn diện vụ án; qua đó mới bảo đảm việc giải quyết đúng người, đúng hành vi, đúng trách nhiệm và đúng quy định của pháp luật trong vụ án này!