Doanh nghiệp thương binh mắc kẹt trong “ma trận” nợ nghìn tỷ tại Trường Quốc tế Mỹ Nhà Bè

(Tiếp theo kỳ trước)

Bài 2: Có dấu hiệu vi phạm nghĩa vụ hợp đồng và khoảng trống trách nhiệm pháp lý

Việc Trường Quốc tế Mỹ Nhà Bè (AISVN) bị đình chỉ hoạt động rồi tiến tới giải thể đã làm lộ rõ nhiều tồn tại trong quản trị tài chính và thực hiện nghĩa vụ pháp lý với đối tác. Trường hợp Công ty cổ phần Công nghệ Điện lạnh Vinashin - doanh nghiệp của thương binh - bị treo khoản công nợ kéo dài hơn một thập kỷ không chỉ là tranh chấp hợp đồng kinh tế thông thường mà còn đặt ra nhiều dấu hiệu pháp lý cần được cơ quan chức năng làm rõ.

Hợp đồng triệu USD và nghĩa vụ thanh toán bị kéo dài bất thường

Theo hồ sơ vụ việc, năm 2010, Công ty cổ phần Công nghệ Điện lạnh Vinashin trúng thầu gói cung cấp và lắp đặt hệ thống điều hòa không khí cho công trình Trường Quốc tế Mỹ Nhà Bè với tổng giá trị hợp đồng hơn 3,9 triệu USD. Đây là dự án có yêu cầu tiến độ gấp, buộc doanh nghiệp phải huy động vốn ngân hàng và nguồn lực tài chính từ chính các thương binh trong công ty.

Sau khi hợp đồng được ký kết, doanh nghiệp đã nhập khẩu thiết bị, triển khai thi công theo đúng tiến độ cam kết. Tuy nhiên, khi công trình đang triển khai dở dang, phía chủ đầu tư bất ngờ thay đổi thiết kế và thông báo gặp khó khăn về tài chính. Hậu quả là doanh nghiệp phải gánh khoản chi phí nhập thiết bị lên tới hơn 33 tỷ đồng, cùng nhiều vật tư tồn kho chưa được nghiệm thu.

Đáng chú ý, phụ lục hợp đồng ký năm 2011 đã xác nhận nguyên nhân công trình tạm dừng do chủ đầu tư thiếu vốn. Theo quy định của Bộ luật Dân sự và Luật Thương mại, việc một bên không thực hiện nghĩa vụ thanh toán theo hợp đồng là hành vi vi phạm nghĩa vụ dân sự, phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại và thanh toán lãi chậm trả.

Tuy nhiên, dù đã có cơ sở pháp lý rõ ràng, việc thanh toán cho nhà thầu vẫn không được thực hiện đầy đủ trong suốt nhiều năm sau đó và có dấu hiệu chiếm dụng vốn?

Theo phản ánh của doanh nghiệp, từ năm 2014 đến năm 2023, công trình được triển khai theo kiểu “nhỏ giọt”, thi công từng phần và thanh toán không đầy đủ. Chủ đầu tư chỉ thanh toán chi phí lắp đặt một phần, trong khi giá trị thiết bị nhập khẩu và nhiều hạng mục đã thi công tiếp tục bị treo nợ.

Việc yêu cầu nhà thầu tiếp tục thi công trong khi chưa thanh toán đầy đủ chi phí phát sinh đặt ra nghi vấn về hành vi chiếm dụng vốn. Điều 351 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định rõ: Bên vi phạm nghĩa vụ phải chịu trách nhiệm dân sự nếu không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ.

Không chỉ dừng ở đó, việc kéo dài hợp đồng hơn một thập kỷ trong bối cảnh chi phí tài chính tăng cao, tỷ giá biến động mạnh đã làm gia tăng thiệt hại cho nhà thầu. Đại diện Vinashin cho biết nếu tính theo tỷ giá hiện hành và lãi suất chậm trả, tổng số tiền công nợ tạm tính lên tới hơn 161 tỷ đồng.

“Việc chậm thanh toán kéo dài, nếu được cơ quan chức năng xác định có yếu tố gian dối hoặc sử dụng vốn sai mục đích, có thể làm phát sinh trách nhiệm pháp lý theo quy định của Bộ luật Hình sự”.

Quan hệ pháp lý chồng chéo và dấu hỏi về trách nhiệm liên đới

Một điểm phức tạp khác của vụ việc là vai trò của Công ty cổ phần Quản trị Tài nguyên Tri Thức - đơn vị ký hợp đồng với Vinashin theo ủy quyền của lãnh đạo AISVN.

Giấy cam kết của ông Hồ Quang Trung - Tổng giám đốc doanh nghiệp này xác nhận nguồn vốn thi công có sự tham gia của thương binh và cá nhân ông Trần Quyết Thắng. Điều này làm phát sinh trách nhiệm liên đới giữa đơn vị ký hợp đồng và chủ đầu tư thực tế.

Theo quy định pháp luật, khi một pháp nhân ký hợp đồng theo ủy quyền thì nghĩa vụ thanh toán vẫn thuộc về bên ủy quyền, trừ khi có thỏa thuận khác. Trong trường hợp pháp nhân trung gian không thực hiện nghĩa vụ, trách nhiệm dân sự có thể phát sinh đồng thời giữa các bên.

Ngoài ra, vụ việc còn liên quan đến trái phiếu do Công ty cổ phần Giáo dục Quốc tế Mỹ AIS phát hành. Nhiều thương binh và nhà đầu tư đã mua trái phiếu nhưng đến nay chưa được thanh toán đầy đủ. Theo quy định về phát hành trái phiếu doanh nghiệp, đơn vị phát hành phải công bố thông tin về việc sử dụng vốn và đảm bảo nghĩa vụ thanh toán. Tuy nhiên, theo phản ánh của nhà đầu tư, họ không tiếp cận được báo cáo sử dụng nguồn vốn...

Điều đáng lưu ý, việc AISVN bị giải thể trong khi chưa làm rõ các nghĩa vụ tài chính đối với nhà thầu và nhà đầu tư đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xác định trách nhiệm pháp lý của các pháp nhân và cá nhân liên quan.

Từ những dữ kiện nêu trên, quá trình giải thể AISVN không chỉ gây chấn động trong lĩnh vực giáo dục mà còn bộc lộ nhiều dấu hiệu bất thường cần được cơ quan chức năng làm rõ.

Trước hết là vấn đề minh bạch công nợ. Quyết định giải thể chủ yếu đề cập đến tình trạng mất cân đối tài chính, nhưng chưa công bố đầy đủ danh mục các chủ nợ, giá trị nghĩa vụ tương ứng và thứ tự ưu tiên thanh toán. Trong khi đó, theo quy định của pháp luật doanh nghiệp, việc giải thể chỉ được thực hiện sau khi đã bảo đảm thanh toán hết các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác. Việc thiếu công khai danh sách chủ nợ khiến nhiều đơn vị liên quan rơi vào thế bị động, không rõ quyền lợi của mình được xử lý ra sao.

Tiếp đó là sự thiếu vắng một phương án thanh toán cụ thể. Nhiều nhà thầu, nhà đầu tư trái phiếu - trong đó có doanh nghiệp thương binh, phản ánh chưa nhận được kế hoạch chi trả rõ ràng, chưa có lộ trình xử lý nghĩa vụ tài chính. Điều này đặt ra câu hỏi: Việc tuyên bố giải thể có được thực hiện trên cơ sở đã hoàn tất nghĩa vụ theo luật định hay chưa, hay mới chỉ dừng lại ở một thông báo hành chính?

Một điểm gây nhiều băn khoăn khác là mối quan hệ giữa các pháp nhân liên quan. Một số hợp đồng thi công, cung cấp dịch vụ cho AISVN được thực hiện thông qua doanh nghiệp trung gian có liên hệ cá nhân với lãnh đạo nhà trường. Cấu trúc hợp đồng như vậy có thể dẫn đến việc nghĩa vụ tài chính bị “phân tầng”, làm mờ đi trách nhiệm cuối cùng và gây khó khăn cho việc xác định chủ thể phải thanh toán.

Trong bối cảnh giải thể, rủi ro thất thoát hoặc chuyển dịch tài sản càng trở nên đáng lo ngại. Nếu không có cơ chế giám sát chặt chẽ, việc thay đổi chủ thể sở hữu, chuyển nhượng tài sản hoặc điều chỉnh đăng ký pháp lý có thể khiến tài sản không còn nằm trong phạm vi bảo đảm thi hành nghĩa vụ. Khi đó, các chủ nợ sẽ mất đi cơ sở quan trọng để thu hồi công nợ.

Cuối cùng, trách nhiệm cá nhân của người quản lý cũng là vấn đề không thể né tránh. Việc một số lãnh đạo AISVN vướng xử lý hình sự trong vụ việc khác đặt ra câu hỏi: Trách nhiệm dân sự và trách nhiệm tài sản của cá nhân quản lý đối với các nghĩa vụ tài chính của nhà trường sẽ được xác định như thế nào? Nếu có sai phạm trong quản trị, việc xem xét trách nhiệm liên đới là điều cần được làm rõ để bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật.

Những dấu hiệu trên cho thấy, câu chuyện AISVN không chỉ là một quyết định giải thể đơn thuần, mà là một quá trình cần được soi chiếu kỹ lưỡng dưới góc độ pháp lý và trách nhiệm tài chính, nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của các bên liên quan.

(Còn nữa)