Không thể đồng nhất học thuyết với mô hình lịch sử

Cuộc đấu tranh trên lĩnh vực tư tưởng - lý luận không chỉ diễn ra ở bề mặt các quan điểm mà ngày càng dịch chuyển xuống tầng sâu của phương pháp nhận thức, nơi mà những sai lệch nếu không được nhận diện kịp thời sẽ dẫn đến hệ quả trực tiếp đối với định hướng phát triển của quốc gia. Một trong những biểu hiện điển hình là việc đồng nhất học thuyết với các mô hình lịch sử cụ thể, từ đó sử dụng sự biến đổi hoặc sụp đổ của một số mô hình để phủ nhận nền tảng tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Một học thuyết khoa học không phải là tập hợp những mô hình tổ chức xã hội bất biến mà trước hết là hệ thống phương pháp luận cho phép nhận thức hiện thực trong tính vận động. Chủ nghĩa Mác - Lênin không phải là một “khuôn mẫu” định sẵn mà là phương pháp tiếp cận biện chứng đối với thế giới.

Từ góc độ cấu trúc, cần phân biệt rõ giữa tầng phương pháp luận mang tính nguyên lý, tầng lý luận cụ thể gắn với những điều kiện lịch sử nhất định và tầng mô hình thực tiễn - là sản phẩm của quá trình vận dụng. Chính sự không phân biệt ba tầng này đã dẫn đến những nhận thức sai lệch, trong khi yêu cầu của sự kiên định về nguyên tắc là giữ vững phương pháp luận chứ không phải đóng băng các hình thức biểu hiện cụ thể của nó.

Sai lầm nổi lên hiện nay không đơn thuần là sự khác biệt quan điểm mà là sự nhầm lẫn ở cấp độ phương pháp, khi các mô hình xã hội chủ nghĩa từng tồn tại trong những điều kiện lịch sử cụ thể bị đồng nhất với toàn bộ học thuyết, và từ đó khi các mô hình này biến đổi hoặc không còn tồn tại, điển hình như Liên Xô tan rã, thì lập luận phủ nhận học thuyết được đưa ra như một kết luận hiển nhiên, trong khi về logic khoa học, việc một hình thức vận dụng không còn phù hợp không thể là căn cứ để phủ định phương pháp đã tạo ra nó.

Sai lầm này thực chất là sự đánh tráo giữa cái phổ biến và cái cụ thể, giữa nguyên lý và biểu hiện lịch sử, biến cái mang tính điều kiện thành cái mang tính tất yếu, và khi đã chấp nhận sự đánh tráo đó thì toàn bộ hệ thống lập luận phía sau, dù có vẻ chặt chẽ, cũng không còn nền tảng khoa học, bởi nó xuất phát từ một tiền đề sai.

Điều đáng chú ý là chính sai lầm này lại sản sinh ra hai khuynh hướng tưởng như đối lập nhưng cùng nguồn gốc, một mặt là khuynh hướng giáo điều khi tuyệt đối hóa các mô hình đã có, coi đó là chuẩn mực bất biến, từ đó kìm hãm sự vận động của thực tiễn, mặt khác là khuynh hướng phủ định sạch trơn khi dựa vào sự thay đổi của các mô hình để phủ nhận toàn bộ nền tảng tư tưởng, và lịch sử đã cho thấy cả hai khuynh hướng này đều dẫn tới những hệ quả tiêu cực, bởi một bên làm triệt tiêu sức sống của lý luận, bên kia làm mất phương hướng phát triển.

Thực tiễn bốn thập niên Đổi Mới cho thấy rõ ràng rằng, sự phát triển của Việt Nam không phải là kết quả của việc từ bỏ nền tảng tư tưởng mà là hệ quả của việc nhận thức lại và vận dụng đúng bản chất phương pháp luận của học thuyết trong điều kiện cụ thể của đất nước, thể hiện ở việc phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, chủ động hội nhập quốc tế đồng thời giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và vai trò lãnh đạo của Đảng.

Những thành tựu về tăng trưởng kinh tế, ổn định chính trị và nâng cao vị thế quốc tế không chỉ là kết quả phát triển đơn thuần mà còn là bằng chứng thực tiễn bác bỏ trực diện luận điểm cho rằng học thuyết đã lỗi thời, bởi nếu học thuyết thực sự không còn giá trị thì không thể tạo ra những kết quả có tính hệ thống và bền vững như vậy, qua đó khẳng định rằng vấn đề không nằm ở học thuyết mà nằm ở cách hiểu và vận dụng học thuyết.

Điểm đặc sắc trong tư duy của Hồ Chí Minh là chống giáo điều và chống tuyệt đối hóa, coi việc gắn lý luận với thực tiễn là nguyên tắc sống còn của cách mạng, đồng thời nhấn mạnh rằng học tập lý luận không phải để thuộc lòng mà để vận dụng sáng tạo, và chính cách tiếp cận này đã tạo ra một cơ chế nội tại giúp nền tảng tư tưởng không bị đóng khung mà luôn vận động cùng thực tiễn.

Trong bối cảnh hiện nay, giá trị đó càng thể hiện rõ khi những biến động nhanh chóng của thế giới đòi hỏi khả năng thích ứng cao, và chỉ trên nền tảng phương pháp luận mở, gắn với thực tiễn, mới có thể vừa giữ vững định hướng vừa phát triển, điều này cho thấy Tư tưởng Hồ Chí Minh không chỉ là sự bổ sung mà còn là sự bảo đảm cho việc vận dụng đúng đắn Chủ nghĩa Mác - Lênin trong điều kiện Việt Nam.

Các quan điểm sai trái hiện nay, dù biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau như phủ nhận nền tảng tư tưởng, tuyệt đối hóa mô hình phát triển của phương Tây hay xuyên tạc bản chất của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đều có điểm chung là hoặc trực tiếp, hoặc gián tiếp rơi vào sai lầm đồng nhất học thuyết với mô hình, hoặc tách rời lý luận khỏi thực tiễn.

Việc phản bác những quan điểm này nếu chỉ dừng lại ở việc nêu dẫn chứng thực tiễn hoặc khẳng định tính đúng đắn một cách chung chung sẽ khó đạt hiệu quả thuyết phục cao, trong khi nếu đi thẳng vào “gốc” là chỉ ra sai lầm phương pháp luận của chúng, thì toàn bộ hệ thống lập luận sẽ tự mất cơ sở, bởi một lập luận xây dựng trên tiền đề sai không thể dẫn tới kết luận đúng, và chính cách tiếp cận này mới tạo ra sức thuyết phục bền vững.

Nhận thức lại để kiên định không phải là sự điều chỉnh mang tính hình thức mà là quá trình trở về với bản chất khoa học của học thuyết, nơi mà phương pháp luận biện chứng giữ vai trò nền tảng, và chính việc không đồng nhất học thuyết với các mô hình lịch sử cụ thể đã mở ra khả năng vừa giữ vững định hướng vừa sáng tạo trong phát triển, qua đó khẳng định rằng sức sống của Chủ nghĩa Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh không nằm ở những biểu hiện bất biến mà ở khả năng soi sáng và dẫn dắt thực tiễn trong mọi điều kiện lịch sử.