Đền Phú Xá - nơi lưu giữ một kho tàng lịch sử

Tương truyền, ngày đó để chuẩn bị cho cuộc đại chiến trên sông Bạch Đằng, Trần Hưng Đạo đã lấy làng Phú Lương xưa (nay là tổ dân phố Phú Xá, phường Đông Hải) làm nơi cất giữ kho lương thảo, phục vụ chiến đấu. Trận chiến sông Bạch Đằng đại thắng, Đại tướng quân Trần Hưng Đạo tiếp tục chọn làng Phú Lương là nơi mở hội khao thưởng quân sĩ trước khi kéo quân về Vạn Kiếp. Năm 1300, khi Trần Hưng Đạo qua đời, dân làng Phú Lương đã lập đền thờ Phú Lương (tức Đền Phú Xá ngày nay) để tưởng nhớ công lao của người. Đền Phú Xá không chỉ là nơi nhân dân tưởng nhớ công lao của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn mà còn là nơi phụng thờ Nữ tướng hậu cần Bùi Thị Từ Nhiên - một người tướng nuôi quân trong quân đội của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, đã góp phần vào chiến thắng Bạch Đằng lịch sử.

Theo sử sách ghi lại, năm 1288, khi đội quân của Trần Hưng Đạo trên đường đi đánh giặc Nguyên qua làng, bà Bùi Thị Từ Nhiên – một nàng dâu họ Phạm của làng với tinh thần yêu nước không chỉ mang thóc gạo nhà mình mà còn vận động dân làng đóng góp, lập kho lương thảo phục vụ tướng sĩ nhà Trần đánh giặc. Vì đánh giặc trên sông nước rất khó mang theo lương thực, bà đã nghĩ cách làm bánh đa tráng bằng bột chín cho quân sĩ mang theo làm lương khô rất thuận lợi trong chiến đấu. Để ghi nhớ công lao của bà, trước khi rút quân về Vạn Kiếp, Trần Hưng Đạo đã phong tặng cho bà là Nữ tướng hậu cần. Năm 1328, Nữ tướng hậu cần Bùi Thị Từ Nhiên qua đời, nhớ công lao của bà, dân trong làng đã tạc tượng thờ bà tại đền thờ Phú Lương cùng với Trần Hưng Đạo.

Trong kháng chiến chống thực dân, đế quốc, Đền Phú Xá còn là căn cứ hoạt động cách mạng, xây dựng lực lượng và tuyên truyền phát động đấu tranh. Nơi đây còn là nơi cất giữ vũ khí, đạn dược, quân trang để trung chuyển cho chiến trường miền Nam. Với những giá trị to lớn về lịch sử văn hoá, về nghệ thuật kiến trúc hàm chứa tại di tích, đền Phú Xá được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 1988 và trở thành một điểm đến tham quan bổ ích, hấp dẫn du khách trong và ngoài thành phố.

Đền Phú Xá lúc đầu chỉ là một ngôi đền nhỏ bằng tranh tre, được trùng tu vào thời Tự  Đức (1848-1883). Trải qua nhiều lần tu bổ, tôn tạo, đền Phú Xá ngày nay đã trở thành một công trình kiến trúc bề thế theo kiểu nội công ngoại quốc, gồm 5 gian tiền đường, nhà thiêu hương, giải vũ và hậu cung. Các đường nét trang trí kiến trúc chạm khắc, đắp vẽ mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Đặc biệt, những bức tượng pháp, cổ vật, đồ gốm có giá trị cao về mỹ thuật và nghệ thuật điêu khắc có niên đại thế kỷ 17,18,19 được lưu giữ tại đây đã tạo nên giá trị lịch sử của di tích.

Đền được xây trên nền đất cao ráo theo thế phong thuỷ, trước cửa là hồ Bán Nguyệt. Đền quay về hướng Đông Nam phía cửa biển Bạch Đằng- nơi từng chứng kiến những trận đánh chống giặc ngoại xâm đã đi vào sử sách, vào huyền thoại của dân tộc: Trận chiến thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938, chiến thắng quân Tống năm 981, chiến thắng quân Nguyên trên sông Bạch Đằng năm 1288. Đền Phú Xá cùng với nhiều di tích trên địa bàn phường Đông Hải như Phủ Thượng Đoạn, Đình Phương Lưu, Đàn Thiện Phương Lưu, Miếu Phương Lưu, Chùa Vẽ, cùng với cụm di tích Miếu - Chùa Trung Hành và Từ Lương Xâm tạo thành một quần thể di tích có giá trị trong đời sống tâm linh và là kho tàng lịch sử sống động trong đời sống tinh thần, văn hóa của người dân địa phương.

Theo truyền thống dân gian “tháng Tám giỗ cha, tháng Ba giỗ mẹ”, nên Lễ hội tưởng nhớ Đức thánh Trần Hưng Đạo diễn ra vào 20-8 âm lịch hằng năm và ngày 5-3 âm lịch (ngày mất của bà Bùi Thị Từ Nhiên). Trong mùa lễ hội, cùng với người dân địa phương du khách khắp nơi cũng kéo về đền Phú Xá trẩy hội, dâng hương trước cửa thánh. Lễ vật được dâng lên trong dịp lễ hội ngoài hương hoa, trái cây thì trên mâm lễ tại đây còn có một lễ phẩm độc đáo dâng lên bàn thờ thánh đó là những chiếc bánh đa nướng bắt nguồn từ việc làm lương khô cho quân sĩ thời Trần.

Đến hẹn lại lên, chẳng còn bao xa nữa lại đến mùa lễ hội năm 2025. Với tấm lòng biết ơn, cán bộ và nhân dân phường Đông Hải đang tích cực chuẩn bị để Lễ hội diễn ra trang nghiêm đón du khách xa gần đến với lễ hội vui vẻ, an toàn và văn minh.