Xuất khẩu rau quả Việt Nam: “Mùa quả ngọt” và “trái đắng” trên hành trình vươn xa

Lãnh đạo và cán bộ, hội viên Hội CCB TP. Cần Thơ tham quan mô hình trồng sầu riêng của CCB Huỳnh Văn Quý tại xã Tân Thới, huyện Phong Ðiền

Những năm gần đây, xuất khẩu rau quả không chỉ là điểm sáng của Ngành Nông nghiệp mà còn là minh chứng rõ nét cho tiềm năng phát triển kinh tế của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập toàn cầu, đưa Việt Nam trở thành một trong những nước xuất khẩu trái cây hàng đầu khu vực. Tuy nhiên, bên cạnh những “mùa quả ngọt”, không ít lần lĩnh vực này phải thu về “trái đắng”. Nhiều thách thức mang tính chiến lược cần được giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững, như: Sự phụ thuộc vào một số thị trường lớn, thiếu liên kết chuỗi giá trị và những rào cản kỹ thuật từ phía nước nhập khẩu.

Những rào cản trên hành trình

Theo thống kê, từ năm 2011 đến 2024, kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam đã tăng trưởng mạnh mẽ. Đặc biệt, năm 2023, xuất khẩu rau quả đạt mức 5,6 tỷ USD, tăng 70% so với năm trước đó. Năm 2024, kim ngạch tiếp tục lập kỷ lục 7,12 tỷ USD, đánh dấu lần đầu tiên ngành này vượt ngưỡng 7 tỷ USD.

Sầu riêng trở thành “ngôi sao” sáng nhất. Sự tăng trưởng này phần lớn đến từ xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc, sau khi Nghị định thư xuất khẩu mặt hàng này được ký kết năm 2022. Với kim ngạch xuất khẩu sầu riêng lần đầu vượt mốc 3 tỷ USD năm 2024, mặt hàng này đã trở thành động lực chính cho tăng trưởng của ngành xuất khẩu hoa quả. Tuy nhiên, trong 3 tháng đầu năm 2025, xuất khẩu rau quả chỉ đạt 1,1 tỷ USD, giảm 13,2% so với cùng kỳ năm trước. Nguyên nhân chủ yếu là do Trung Quốc siết chặt kiểm dịch với mặt hàng sầu riêng với những quy định mới về dư lượng cadimi, cùng với những khó khăn về logistics và chi phí vận chuyển.

Như một con thuyền lớn vượt biển, xuất khẩu rau quả Việt Nam đang đối mặt với những đợt sóng ngầm của thị trường. Khi hơn 60% kim ngạch xuất khẩu tập trung vào Trung Quốc, mỗi biến động nhỏ từ thị trường này lại làm lung lay nhịp độ tăng trưởng.

Bên cạnh đó, sự thiếu hụt sản phẩm chế biến vẫn là một khoảng trống chưa được lấp đầy. Người tiêu dùng thế giới ngày càng chuộng những sản phẩm tiện lợi, có giá trị gia tăng cao. Thế nhưng, trong tổng kim ngạch 7,12 tỷ USD năm 2024, sản phẩm chế biến chỉ chiếm hơn 1 tỷ USD - một con số khiêm tốn so với tiềm năng vô cùng lớn của nông sản Việt.

Sự cạnh tranh trên thị trường cũng ngày càng khốc liệt. Những quốc gia như Thái Lan, Philippines, Indonesia... cũng đang đẩy mạnh xuất khẩu, khiến Việt Nam không chỉ phải chạy đua về sản lượng mà còn phải nâng cao chất lượng để giữ vững vị thế.

Nông dân - những người giữ lửa

Người nông dân Việt Nam không chỉ trồng cây, mà họ còn đang gieo hy vọng, gieo khát vọng vươn xa trên thị trường quốc tế. Nhưng để những mùa quả ngọt có thể đi xa hơn, họ cần phải tuân thủ những quy trình nghiêm ngặt.

Những tiêu chuẩn như GlobalGAP, VietGAP không còn là điều kiện xa vời, mà đã trở thành kim chỉ nam trong từng vụ mùa. Từ khâu chọn giống, chăm bón, kiểm soát nguồn nước cho đến bảo quản sau thu hoạch - tất cả đều phải đạt đến sự chỉn chu tối đa. Họ không chỉ đơn thuần là những người trồng trọt, mà còn là những nghệ nhân, những nhà khoa học trên chính mảnh đất của mình.

Sự liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp xuất khẩu ngày càng trở thành yếu tố sống còn. Khi có sự đồng hành của các nhà khoa học, khi quy trình sản xuất được kiểm soát chặt chẽ, từng trái cây không chỉ mang giá trị nông sản mà còn chứa đựng tâm huyết của cả một nền nông nghiệp.

Những bước đi vững chắc trên con đường phía trước

Trong những thử thách còn đó, xuất khẩu rau quả Việt Nam vẫn có những cơ hội rộng mở. Để không bị lệ thuộc quá mức vào thị trường Trung Quốc, việc mở rộng xuất khẩu sang châu Âu, Mỹ, Nhật Bản cần được ưu tiên xứng đáng. Với những hiệp định thương mại tự do như EVFTA, lợi thế thuế quan giúp rau quả Việt Nam có cơ hội tiếp cận thị trường khó tính này với điều kiện sản phẩm đạt chuẩn an toàn và chất lượng.

Bên cạnh đó, ngành chế biến cần được đầu tư mạnh mẽ hơn để nâng cao giá trị nông sản. Những mặt hàng như nước ép, trái cây sấy khô, sản phẩm đóng hộp có thể giúp rau quả Việt Nam gia nhập sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, thay vì chỉ tập trung vào xuất khẩu hàng tươi sống.

Cải thiện chuỗi giá trị là điều kiện tiên quyết để nâng cao sức cạnh tranh. Khi từ người nông dân đến doanh nghiệp cùng đồng lòng, khi quy trình sản xuất được số hóa, nâng cao chất lượng từ gốc, rau quả Việt Nam sẽ có một nền tảng vững chắc để chinh phục những thị trường lớn.

Xuất khẩu rau quả Việt Nam là câu chuyện của những mùa quả ngọt, của sự bền bỉ, kiên cường và khát vọng vươn xa. Những con số kim ngạch, những thị trường rộng lớn, tất cả đều là bằng chứng cho sự thành công của một ngành hàng đang ngày càng khẳng định vị thế. Nhưng để tiếp tục tỏa sáng, để giữ vững thành quả, ngành rau quả Việt Nam cần có một chiến lược dài hạn - nơi mỗi người nông dân, mỗi doanh nghiệp đều là một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị. Khi sự đổi mới và thích ứng được thực hiện từ gốc rễ, tương lai của ngành rau quả Việt Nam sẽ không chỉ là một giấc mơ, mà sẽ là một hiện thực rực rỡ.

Thanh Hương