Từ một lần chỉ sai đường đến bài toán làm chủ công nghệ

Một lần chỉ sai đường và bài học cảnh giác

Trong chuyến trở lại công tác tại Lào Cai, chúng tôi nhận thấy diện mạo đô thị và hệ thống giao thông đã thay đổi nhiều. Đường sá mở mới, nhiều tuyến phố, khu dân cư xuất hiện khiến việc sử dụng Google Maps tìm đường trở thành lựa chọn thuận tiện.

Thế nhưng, một số vị trí, địa chỉ do bạn bè gửi qua điện thoại không trùng khớp thực tế. Có tuyến đường được chỉ dẫn nhưng không thể đi được; có lúc vị trí hiển thị khác với nơi chúng tôi đang đứng.

Trao đổi với người quen sinh sống tại địa phương, chúng tôi được khuyến cáo nên thận trọng khi sử dụng ứng dụng định vị, nhất là khu vực gần biên giới.

Từ trải nghiệm ấy, tôi chợt nghĩ: Nếu một ngày, chiếc điện thoại vốn được tin tưởng lại cung cấp thông tin không chính xác thì điều gì sẽ xảy ra?

Trước hết, cần hiểu Google Maps không phải hệ thống vệ tinh định vị. Điện thoại xác định vị trí thông qua tín hiệu vệ tinh, kết hợp mạng di động, Wi-Fi và cảm biến. Ứng dụng bản đồ sử dụng thông tin này cùng dữ liệu giao thông để chỉ đường.

Vì vậy, hiện tượng chỉ sai có thể do dữ liệu bản đồ chưa cập nhật, tuyến đường thay đổi, địa hình ảnh hưởng tín hiệu hoặc thiết bị xác định vị trí thiếu chính xác.

Đáng lưu ý, tín hiệu định vị vệ tinh còn có nguy cơ bị gây nhiễu hoặc giả mạo. Gây nhiễu khiến thiết bị khó xác định vị trí; giả mạo có thể khiến thiết bị tiếp nhận tín hiệu sai, dẫn đến xác định sai vị trí thực tế.

Tuy nhiên, không thể chỉ từ hiện tượng bản đồ chỉ sai mà kết luận có sự can thiệp tín hiệu khi chưa được cơ quan chuyên môn kiểm chứng.

Điều tôi muốn nhấn mạnh là người sử dụng không nên phụ thuộc tuyệt đối vào công nghệ. Đặc biệt, khi đến địa bàn biên giới, miền núi, cần kiểm tra tuyến đường, chuẩn bị bản đồ ngoại tuyến, lưu địa chỉ liên hệ và hỏi người địa phương khi cần.

Nếu thiết bị liên tục thay đổi vị trí, chỉ dẫn bất thường hoặc không phù hợp thực địa, cần dừng lại kiểm tra, tránh máy móc làm theo.

Công nghệ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế hoàn toàn sự quan sát và kiểm chứng thực tế của con người.

Không thể chỉ sử dụng  mà phải làm chủ công nghệ

Từ câu chuyện ở Lào Cai, tôi cho rằng cần nhìn nhận vấn đề rộng hơn: Một quốc gia sẽ ra sao nếu những hoạt động thiết yếu ngày càng phụ thuộc vào các hệ thống công nghệ mà mình chưa đủ khả năng kiểm soát?

Những cuộc xung đột trên thế giới, trong đó có xung đột Nga - Ukraine, cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của vệ tinh, thiết bị bay không người lái, hệ thống định vị, thông tin liên lạc và dữ liệu số.

Công nghệ không chỉ phục vụ quân sự mà còn gắn với đời sống dân sự, từ giao thông, vận tải, sản xuất đến phòng, chống thiên tai, tìm kiếm cứu nạn và điều hành kinh tế.

Nếu thông tin vị trí sai lệch, phương tiện có thể đi nhầm hướng. Nếu liên lạc gián đoạn, hoạt động chỉ huy, điều hành gặp khó khăn. Nếu dữ liệu không chính xác, những quyết định dựa trên dữ liệu ấy cũng có nguy cơ sai lầm.

Trong thời bình, một sai số công nghệ có thể chỉ khiến chúng ta đi nhầm đường. Nhưng trong tình huống khẩn cấp, khi nhiều hệ thống cùng phụ thuộc vào công nghệ, hậu quả có thể nghiêm trọng hơn nhiều.

Đây là vấn đề Việt Nam cần nhìn nhận chủ động, tỉnh táo, không chủ quan nhưng cũng không phóng đại nguy cơ.

Chuyển đổi số là xu thế tất yếu. Tiếp thu, ứng dụng thành tựu khoa học, công nghệ thế giới là cần thiết. Tuy nhiên, cùng với khai thác tiện ích, chúng ta phải từng bước xây dựng năng lực tự chủ đối với những công nghệ chiến lược.

Trước hết, cần phát triển, làm chủ dữ liệu bản đồ số quốc gia, hệ thống thông tin địa lý, công nghệ định vị chính xác, viễn thông, an ninh mạng và hạ tầng số thiết yếu.

Đồng thời, nâng cao khả năng phát hiện bất thường, bảo vệ dữ liệu, xây dựng phương án dự phòng khi tín hiệu vệ tinh hoặc hệ thống thông tin liên lạc bị gián đoạn.

Một yêu cầu quan trọng khác là đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, nhất là chuyên gia về vệ tinh, định vị, điện tử, viễn thông và an toàn thông tin.

Không thể nói đến chuyển đổi số thành công mà xem nhẹ khả năng tự chủ công nghệ; càng không thể xây dựng quốc gia số vững mạnh nếu thiếu năng lực bảo vệ dữ liệu và duy trì hoạt động của những hạ tầng thiết yếu khi xảy ra sự cố.

Tự chủ công nghệ không có nghĩa là khép kín, tự làm tất cả hoặc từ chối thành tựu thế giới. Điều quan trọng là xác định những lĩnh vực cốt lõi cần làm chủ, hệ thống cần có phương án thay thế và mức độ phụ thuộc có thể chấp nhận.

Đó không chỉ là bài toán phát triển kinh tế mà còn liên quan trực tiếp đến quốc phòng - an ninh và lợi ích lâu dài của đất nước.

Trở lại câu chuyện ở Lào Cai, bài học không phải là ngừng sử dụng Google Maps hay nghi ngờ mọi tiện ích công nghệ, mà là sử dụng thông minh, có kiểm chứng và luôn chuẩn bị phương án dự phòng.

Đối với mỗi người dân, đó là ý thức chủ động, cảnh giác trước thông tin thiếu chính xác. Đối với quốc gia, đó là yêu cầu xây dựng năng lực tự chủ, bảo vệ chủ quyền số.

Bởi trong thế giới hiện đại, bảo vệ chủ quyền quốc gia không chỉ là giữ vững từng tấc đất, vùng biển, vùng trời mà còn phải bảo vệ dữ liệu, hạ tầng số và khả năng làm chủ những công nghệ thiết yếu của chính mình.