Nhà báo Đỗ Quảng và những bài thơ lay động tâm can

Nhà xuất bản Hội Nhà văn đã xuất bản tập thơ Những lời nói thật của ông vào tháng 11-2025. Chỉ sau 7 tháng, đã tái bản tập thơ này tới 5 lần, bán được 6.000 cuốn là điều rất hiếm... Lâu nay một số nhà thơ đưa tác phẩm đến nhà xuất bản thì chỉ in 200 đến 300 cuốn, bán được rất ít, chủ yếu dành cho biếu tặng.

Biết mình bị bệnh nan y, cuộc sống tính bằng tuần bằng tháng nên ông đã chuẩn bị cho mình ngôi nhà và căn dặn vợ con tiễn đưa ông về với tổ tiên bằng một nghi thức giản tiện nhất. Trong những ngày nằm trên giường bệnh có bao nhiêu tiền tiết kiệm ông đều tặng cho anh em bạn bè con cháu đến thăm mỗi người một ít bởi ông nghĩ mình không còn sống được bao lâu nữa. Nhưng thật may mắn nhờ sự lạc quan và thuốc thang phù hợp mà ông kéo dài cuộc sống được hơn 9 năm nay và hy vọng ông sẽ còn sống thêm nhiều năm nữa.

Năm 1958 ở tuổi 20, vừa học xong lớp 10 phổ thông, Đỗ Quảng được nhận về báo Nhân Dân làm công tác phát hành, bán báo và thông tin tuyên truyền việc đọc báo Đảng. Say sưa với công việc phát hành, bán báo nhưng với sự nhạy bén, ông đã tích lũy được tư liệu và tìm thấy những điều thú vị, hấp dẫn khi người dân đón nhận tờ báo Nhân Dân vừa in ra đã chăm chú đọc tất cả các tin, bài từ trang nhất đến hết trang 4. Bài báo đầu tiên ông viết với bút danh Đỗ Quảng là bài báo ông viết về đội thanh niên xung kích phát hành báo Đảng. Với bài báo này và các tin bài khác mà ông được tuyển dụng làm biên tập viên rồi làm phóng viên, nhanh chóng trưởng thành từ phóng viên bình thường thành phóng viên đặc biệt của báo Nhân Dân.

Những ai công tác tại báo Nhân Dân cũng như nhiều tờ báo khác trong hơn nửa thế kỷ qua, đều lưu lại ấn tượng về nhà báo Đỗ Quảng với những bài phóng sự điều tra được bạn đọc trong cả trước quan tâm và luôn chờ đón đọc. Ông là một trong số rất ít những nhà báo chuyên nghiệp say sưa yêu nghề và cả đời chỉ là phóng viên thường, không đảm nhận bất cứ một chức vụ nào ở báo Nhân Dân. Nhưng hầu hết lãnh đạo từ cấp cao nhất đều biết tên tuổi nhà báo Đỗ Quảng, vì thế ông có thể đến thăm bất cứ vị lãnh đạo nào và đều được tiếp đón chân thành, thân mật.

Nhà báo Đỗ Quàng đã lăn lộn trên các nẻo đường đất nước trong những năm kháng chiến chống Mỹ cực kỳ ác liệt, đến những tháng năm gian khổ sau hòa bình và công cuộc đổi mới đất nước. Ông có mặt ngay khi dân quân và nhân dân Phương Liệt, Hà Nội bắt sống phi công Mỹ được phóng viên ảnh Phạm Thanh ghi lại hình ảnh và nhà báo Đỗ Quảng phỏng vấn phi công Mỹ khi vừa bị bắt để có một bài phóng sự có ảnh kèm theo. Ông có mặt ở Quảng Trị ngay khi Quảng Trị được giải phóng năm 1972 và có những loạt bài phản ánh cuộc chiến đấu của Quân đội Nhân dân Việt Nam anh hùng trong 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ Quảng Trị.

Khi báo Nhân Dân xuất bản tờ Nhân Dân chủ nhật là hiện tượng báo chí đặc sắc, thời kỳ đầu gần như mỗi số báo Đỗ Quảng có một bài điều tra phóng sự hoặc phản ánh thể hiện sức viết dễ mấy nhà báo nào có được.

Trong những năm đầu đổi mới đất nước, với những bài điều tra phóng sự chống tham nhũng tiêu cực, chống tham ô hối lộ và biểu dương người tốt việc tốt mà năm 1988 nhà báo Đỗ Quảng được trao giải nhất của Hội Nhà báo Việt Nam và giải đặc biệt của Bộ Công an.

Ngoài viết báo thì Đỗ Quảng còn sáng tác văn học và viết kịch bản phim, đã xuất bản nhiều tác phẩm như các tập truyện ký Một chặng đường, Hoa núi, Câu chuyện tình yêu, Đường trên biển mang tên Bác, Những cô gái Hà Nội. Các tác phẩm điện ảnh và truyện phim như Giã từ tội lỗi, Khúc nhạc tuổi thơ, Giọt nước mắt giữa hai thế kỷ, Ngã ba thời gian. Xuất bản các tác phẩm báo chí như phóng sự Sống thật như máu - nước mắt - nụ cười. Tập hợp những bài điều tra phóng sự đặc sắc nhất là tập sách: Đỗ Quảng - 30 năm phóng sự, giúp ích rất nhiều cho các nhà báo mới vào nghề và thậm chí cả những nhà báo đã có nhiều năm công tác về kinh nghiệm viết điều tra phóng sự.

Thật độc đáo và mới lạ, sau khi nghỉ hưu thì nhà báo Đỗ Quảng lại tỏa sáng trên diễn đàn thơ ca Việt Nam. Chỉ trong thời gian ngắn ông xuất bản nhiều tập thơ được các nhà phê bình văn học nghệ thuật đánh giá cao và bạn đọc nhiệt tình đón nhận. Tập thơ đầu tay mang tựa đề "Thương lắm Sài Gòn ơi", xuất bản năm 1921, tiếp đó là tập thơ "Vui buồn tháng Tư", xuất bản năm 1924 và năm 2025 xuất bản tập thơ Những lời nói thật, đây có thể nói là tập thơ có những bài đạt ở đỉnh cao của thơ Việt Nam đương đại. Cái hay độc đáo sâu sắc và uyên bác trong thơ Đỗ Quảng là sự trăn trở suy tư về thời cuộc, về số phận con người, về tình yêu và cuộc sống của những con người bình thường nhưng có vẻ đẹp lấp lánh của sự anh hùng quả cảm trong chiến đấu, trong lao động và trong cuộc sống đời thường. Ông có những bài thơ rung động con tim về vận mệnh đất nước và số phận con người trong những thời khắc lịch sử của chiến tranh giải phóng dân tộc giành độc lập tự do, của công cuộc hàn gắn những vết thương chiến tranh, xây dựng và phát triển cũng như công cuộc đổi mới toàn diện đất nước.

Thành công nổi bật của nhà báo, nhà văn, nhà thơ Đỗ Quảng là ở tập thơ "Những lời nói thật" đã được bạn đọc vui mừng đón nhận vì sự mới lạ và độc đáo trong mỗi bài thơ, thậm chí trong mỗi câu thơ. Sau chưa đầy một tháng đã bán hết số sách in ra và tháng 12-2025 tái bản lần thứ nhất. Và thật đáng kinh ngạc liên tiếp trong các tháng 1, tháng 3, tháng 4 và tháng 5-2026 đã tái bản tập thơ này tới 5 lần và mỗi lần đều in trên 1.000 cuốn.

Trong lần tái bản thứ 5 có bổ sung một số bài thơ mới và một vài bài giới thiệu về tập thơ của các nhà văn, nhà lý luận phê bình văn học. Tập thơ xuất bản lần này có gần 100 bài thơ, trong đó có tới 23 bài thơ vô đề và hơn 10 bài giới thiệu phê bình thơ của các nhà văn, nhà thơ, nhà báo, nhà lý luận phê bình văn học có uy tín như Ngô Đức Hành, Phùng Trung Lập, Bùi Việt Thắng, Phùng Văn Khai, Lê Hồng Thiện, Hải Đường, Nguyễn Trọng Tân, Lê Quý Hiền.

Một trong những bài thơ tâm đắc thể hiện tài năng thi ca và vốn sống phong phú cùng tư duy chính trị hòa quyện với tư duy hình tượng của nhà báo, nhà văn nhà, thơ Đỗ Quảng là bài thơ Những lời nói thật dài tới 225 câu thơ phác họa bức tranh toàn cảnh của đất nước trải qua 3 cuộc chiến tranh từ chống Pháp, chống Mỹ cứu nước, chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc và phía Tây Nam cũng như công cuộc đổi mới của đất nước. Nhưng đây không phải là một biên niên sử, mà là một cảm xúc thi ca về những biến thiên của thời cuộc, mà không có trải nghiệm cuộc đời hơn nửa thế kỷ làm báo viết văn, làm thơ thì không thể nào viết được những vần thơ lay động tâm can như vậy.

Thật rất khó phân biệt trong thơ Đỗ Quảng đâu là chính luận, đâu là thơ thời cuộc đâu là thơ tình yêu lứa đôi và đâu là tình yêu quê hương đất nước, bởi tất cả hòa quyện với nhau một cách uyển chuyển, tinh tế và rất giàu cảm xúc.

Đọc bài thơ Những lời nói thật, bạn đọc sẽ bất ngờ tại sao những sự kiện của đất nước và thế giới tưởng như chỉ có thể trong một bài báo, hay bài tổng kết sự kiện sẽ khô cứng, nhưng hoàn toàn không phải như vậy, mà những sự thật ấy lại được tác giả biến thành những câu thơ thấm sâu vào lòng người bởi tính nhân văn, sự khoan dung và tình người sâu lắng.

Tôi đọc những bài thơ của Đỗ Quảng cảm thấy mình không thể bình chọn và trích ra những câu thơ tiêu biểu bởi mỗi bài thơ, mỗi câu thơ đều thể hiện tính cách con người nhà báo, nhà văn, nhà thơ Đỗ Quảng: Như ai gọi tên tôi trong gió/ Nỗi buồn rất khẽ ta nhớ tới/ Có phải lời gọi cuối một kiếp người/ Sao không thương nhau khi tim còn đập? (Ai gọi?); Vết thương chữ nghĩa cảm xúc buồn vui/ Đạo lý làm người nặng trĩu đôi vai (Qua đêm); Người tài?/ Quần vá guốc mộc lê bước trên đường.../ Người tài/ Một giọt nước tan sông (Người tài?)

Đọc thơ Đỗ Quảng khiến mỗi người tùy theo lứa tuổi nghề nghiệp và kỷ niệm mà có những suy tư trăn trở khác nhau: “Nỗi niềm biết ngỏ cùng ai? Nước non thân phận dặm dài phôi pha...”.