Tình mẹ trong một số bài thơ xuất sắc

Công lao to lớn của người mẹ được dân gian ví “rộng hơn biển cả”, “như nước trong nguồn chảy ra”. Đấy là dân gian khái quát. Riêng các nhà thơ đi vào chi tiết, mộc mạc hơn nhiều: Nợ đời biết mấy bão giông/ Mẹ ơi vất vả tảo tần nuôi con/ Giờ đây con đã lớn khôn/ Đi vào đại học bước đường xa xa/ Bình minh ánh nắng chan hòa/ Con đi vững bước mẹ già đợi mong/ Quản chi nắng kép mưa đông/... Giờ đây cha mẹ đồi mồi tóc sương (Cương Dao).

Mẹ sinh con, nuôi dưỡng từng ngày, mong được nghe tiếng cười của con: Áp mặt mẹ vào môi con/ Để nghe thấy tiếng cười giòn bên tai/ Hôm nay và cả ngày mai/ Mẹ đi lên những chông gai cuộc đời/ Chỉ cần nghe tiếng con cười/ Mẹ nhìn cả đất cả trời đầy hoa (Thuyên Diễm)

Ngày nay nuôi con bằng sữa công thức, ru con bằng đĩa nhạc. Mừng cho đất nước đổi thay, có những bước nhảy vọt đáng tự hào. Nhưng ngày xưa, không chỉ vùng sâu vùng cao, ngay cả đồng bằng phì nhiêu, ngay cả đô thành, bữa cơm hằng ngày chỉ khoai sắn, bo bo, mì sợi mốc meo; được nuôi con “từ hạt cơm nghèo” đã là may mắn lắm rồi! Ta cảm ơn các thi nhân đã không quên cuộc sống lam lũ ngày xưa, còn nhớ hình ảnh cảm động về mẹ: Bầu sữa ngọt căng đầy trên ngực/ Dành cho con thức ngủ năm canh: Tình yêu mẹ đã dỗ dành/ Cho con của mẹ lớn nhanh thành người/ Miệng núm ním, cười tươi cơm nát/ Nhai cho con từ hạt cơm nghèo/ Tảo tần ngày tháng mãi theo/ Tháng năm chăm sóc quên nghèo mẹ ơi (Mạnh Thoại Yên).

Nhớ ơn mẹ, không phải người mẹ sinh thành mà là người mẹ cách mạng! Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ trường kỳ, hình ảnh người mẹ đã trở thành bản anh hùng ca, trở thành gam màu chủ đạo trong cảm hứng thi ca. Trong bài Bầm ơi, Tố Hữu viết những lời thơ thật trân trọng: ...Con đi trăm núi ngàn khe/ Chưa bằng muôn nỗi tái tê lòng bầm/ Con đi đánh giặc mười năm/ Chưa bằng khó nhọc đời bầm sáu mươi/ Con ra tiền tuyến xa xôi/ Yêu bầm yêu nước, cả đôi mẹ hiền!

Nỗi thương đau của dân tộc ta là suốt bốn ngàn năm lịch sử chưa lúc nào nguôi ngọn lửa chiến tranh! Xương đã chất thành núi! Máu đã chảy thành sông! Nhưng dù hy sinh đến đâu, dân tộc ta vẫn quyết giữ lấy mảnh đất này, trong đó có biên giới, hải đảo! Sức mạnh quân thù về mặt vũ khí mạnh gấp hàng ngàn lần chúng ta. Song vì sao chúng ta thắng chúng? Vì cha ông ta có đường lối quân sự đúng đắn: trường kỳ kháng chiến, toàn dân kháng chiến, toàn diện kháng chiến, lấy ít thắng nhiều... Trong bài "Mẹ đào hầm", qua hình ảnh người mẹ, Bùi Minh Quốc đã nghệ thuật hóa đường lối đó: Mẹ đào hầm từ lúc tóc còn xanh/ Nay mẹ đã phơ phơ đầu bạc/ Mẹ đào hầm dưới tầm đại bác/ Bao năm rồi tiếng cuốc vọng năm canh/ Nơi hầm tối là nơi sáng nhất/ Nơi con tìm ra sức mạnh Việt Nam.

Quân thù hùng mạnh về cơ sở vật chất, về vũ khí chiến tranh. Chúng ta tuy nhỏ bé, nhưng bất cứ cuộc chiến tranh nào xâm lược lãnh thổ của chúng ta, đều bị chúng ta nghiền nát. Vì chúng ta có sức mạnh tinh thần, một sức mạnh khủng khiếp. Hình ảnh mẹ Suốt trên sông Nhật Lệ đưa bộ đội qua sông thật đẹp biết bao! Sức vóc mẹ nặng không quá 45kg ; mong manh biết bao trước vũ khí hạng nặng của đế quốc Mỹ có tên lửa vượt đại dương, có B-52 là pháo đài bay bất khả xâm phạm, với hàng triệu tấn bom đạn có trong tay. Một cuộc đọ sức quá ư chênh lệch! Thế mà người mẹ nhỏ bé ấy đã chiến thắng. Thế giới phải nghiêng mình khâm phục trước hình ảnh kỳ diệu ấy: Ngẩng đầu mái tóc mẹ rung/ Gió lay như biển sóng tung trắng bờ/ - Gan chi gan rứa mẹ nờ / - Mẹ rằng: cứu nước mình chờ chi ai/ Chẳng bằng con gái con trai/ Sáu mươi còn một chút tài đò đưa/ Tàu bay hắn bắn sớm trưa/ Thì tui cứ việc sớm trưa đưa đò...

Với việc sử dụng ngôn ngữ địa phương miền Trung: Rứa, hè, răng, mô, tê, tui rất dân dã, bình dị mà Tố Hữu đã khắc họa được một hình tượng về người mẹ thật đẹp !

Công lao của mẹ thật vĩ đại! Ấy mà mẹ phải từ giã cõi đời này đi về cõi vĩnh hằng. Một sự tổn thất nặng nề, không gì bù đắp được. Văn chương, thi ca đã có những thi phẩm thắp nén tâm nhang tưởng nhớ về mẹ. Khóc, biểu hiện nỗi buồn, sự thương tiếc cũng là nét đep của thi ca đối với lớp người sinh thành, lớp người có công với đất nước. Trần Lợi trong bài ‘‘Nhớ mẹ’’, có những câu thơ uất nghẹn khi đi xa nay trở về mất mẹ: Đêm nay nhớ mẹ xiết bao/ Mẹ yêu mẹ ở nơi nào mẹ ơi?!/ Xa xôi cách trở trần đời/ Con đây mãi mãi những lời yêu thương/ Tim đau nhói lòng đau quặn thắt/ Nhớ mẹ hiền nước mắt mẹ tuôn/ ...Lệ tràn miệng đắng mắt cay/ Quạnh hiu vắng mẹ tháng ngày dài thêm/ Lá vàng rụng giữa trời đêm/ Mẹ còn đâu nữa mẹ hiền mẹ ơi!

Mẹ mất, tác giả Thanh Nguyễn trong y phục ấm áp mùa đông, thương mẹ nằm dưới ba thước đất lạnh lẽo. Cả bài ‘‘Thơ nhớ mẹ mùa đông’’ của thi sĩ, mỗi con chữ đều nhói lên nỗi đau: Mẹ bây giờ âm dương không gặp nữa/ Cả trong mơ con có ước cũng thừa/ Mẹ lạnh không? Áo ấm con ngồi soạn/ Như mẹ ngày xưa, thương mẹ lệ nhòa/ Ôi tình mẹ, sưởi lòng con đêm lạnh/ Bao mùa đông vẫn ấm áp lòng con/ ...Thương ba ngồi trầm tư bên ảnh mẹ/ Kể ngày xưa thuở mới đón mẹ về/ Không có mẹ nỗi buồn thêm u uẩn/ Sầu chiều đông in đậm bóng chiều đông/ Mẹ ơi ngoài trời gió lạnh căm căm/ Mưa chợt lạnh từ khi không có mẹ !

Riêng Tô Ngọc Thạch trong bài Con về bên mẹ chiều nay, cũng có nỗi đau riêng: người mẹ lúc còn sống bị bệnh xuất huyết não, nằm ba mươi năm liệt giường!

Con về bên mẹ chiều nay/ Hồn như quán vắng đong đầy nỗi đau/ Ngoài trời sầm sập tối mau/ Ánh đèn thôn xóm dậy màu vào đêm/ Đường ra nghĩa địa truân chuyên/ Tựa như đời mẹ ưu phiền bão giông/ Tảo tần hai vụ chiêm mùa/ Gánh nghèo đánh cược được thua với giời/ Hạ về mang tuổi ra phơi/ Còn đông đem ướp nụ cười gió sương !...

Bài thơ hay, ngoài nỗi niềm, cảm hứng dào dạt khi nhớ công ơn mẹ, còn nhờ có tứ thơ và từ lạ: "Gánh nghèo đánh cược với giời", "Hạ về mang tuổi ra phơi", "Còn đông đem ướp nụ cười gió sương", "Mẹ ngồi vá bão dưới trăng". Tác giả sử dụng cái vô hình (nghèo, tuổi, đông) để biểu hiện cái hữu hình, và ngược lại; còn vận dụng thi pháp dạng không gian hóa hàm chứa thời gian và thời gian hóa không gian. Tố Hữu là nhà thơ, nhà cách mạng hoạt động ở Thanh Hóa thời chống Pháp, bị giặc lùng sục suốt đêm, mẹ Tơm che chở cho nhà thơ. Những câu thơ ấm áp nghĩa tình sâu nặng: Thương người cộng sản, căm Tây - Nhật/ Buồng mẹ, buồng tim giấu chúng con/ Đêm đêm chó sủa... làng bên động/ Bóng mẹ ngồi canh lẫn bóng cồn.

Thật xót xa, sau mười chín năm trở lại Hanh Cát, Hanh Cù thăm mẹ, thì mẹ đã quy tiên! Những câu thơ như chắt ra từ giọt máu trong tim: Ôi bóng người xưa đã khuất rồi/ Tròn đôi nắm đất trắng trên đồi/ Sống trong cát chết vùi trong cát/ Những trái tim như ngọc sáng ngời!

Viết về mẹ, bao thi ca đã dâng tặng. Đức hy sinh, công lao của mẹ không bút nào chuyển tải hết. Hữu Thỉnh có một câu thơ mà nói lên được sự hy sinh của giới phụ nữ Việt Nam, sự hy sinh lớn đến mức không một bút mực nào tả xiết: Chị chôn tuổi thanh xuân trong má lúm đồng tiền! Câu thơ có tính gợi "Má lúm đồng tiền’" người ta nghĩ ngay đến những hố bom do giặc Mỹ oanh tạc mà chị đã từng trải! Nhà thơ trẻ nổi tiếng Nguyễn Thị Mai cũng có hai câu thơ được liệt vào loại hay nhất thời đương đại: Từ ngày đưa mẹ ra đồng/ Qua hàng trầu vỏ con không dám nhìn. "Con không dám nhìn" vì nhìn vào là gợi nhớ đến dáng hình mẹ khi còn sống. "Trầu vỏ" một chi tiết nhỏ bé nhưng có sức gợi mở tới tình của mẹ đối với con rộng và sâu biết ngần nào. Thơ hay vì nó lạ, có sự đột biến và bất ngờ; ý tại ngôn ngoại.

Thơ viết về mẹ nói bao nhiêu cũng không chứa xuể. "Ăn quả nhớ người trồng cây" là đạo lý của người Việt.