Thành cổ Đồng Hới ghi dấu những chứng tích lịch sử

Thành cổ Đồng Hới được khởi công xây dựng vào năm Gia Long thứ 10 (1812), Thành xây trên mảnh đất năm xưa được chúa Nguyễn Phúc Nguyên cho dựng luỹ Trấn Ninh (hay còn gọi là luỹ Đào Duy Từ 1631) và đồn Động Hải vào năm 1774 trong cuộc chiến tranh Trịnh - Nguyễn. Lúc đầu thành được xây bằng đất, đến đời vua Minh Mạng, ông đã nhờ một viên sỹ quan Pháp thiết kế lại Thành cổ Đồng Hới và xây bằng gạch vào năm 1824 theo kiến trúc vô băng, mang dáng dấp thành luỹ quân sự, hình mũi khế, 4 múi to, 4 múi nhỏ theo hướng Tây Nam - Đông Bắc và Tây Bắc - Đông Nam. Chu vi thành dài 465 trượng tức khoảng 1860m, cao 1 trượng tức khoảng 4m, mặt Thành rộng 1,35m, móng dày 2m, mặt chính của Thành quay về hướng Tây. Thành có 3 cổng lớn Bắc - Nam - Đông, trên cổng có vọng canh 8 mái, cổng Thành xây cuốn kiểu tam quan thông ra ngoài bằng chiếc cầu gạch cũng xây kiểu vòm cuốn bắc qua hào. Ngoài Thành khoảng 5-6m là hào rộng 7 trượng (28m), mặt ngoài Thành đắp đất phụ thêm 3 trượng, Thành được xây bằng gạch, vữa bằng mật mía trộn cát, không tô trát, gạch có độ nung cao, loại gạch to còn gọi là gạch vồ: có 2 loại 0,3 x 0,3 x 0,06m và 0,28 x 0,14 x 0,06m. Năm Nhâm Dần 1842, vua Thiệu Trị trên đường đi tuần du ra Bắc qua lũy Trấn Ninh đã đổi tên cũ thành tên Định Bắc Trường Thành và cho tu sửa lại. Năm 1885, thực dân Pháp đánh miền Trung, Thành Đồng Hới trở thành nơi phòng ngự, phản công của quan quân nhà Nguyễn. Ngày 19-7-1885, thực dân Pháp tấn công Thành Đồng Hới lần 2 và Thành đã rơi vào tay Pháp. Trong phong trào Cần Vương, quân và dân Quảng Trị đã tham gia nghĩa quân của Nguyễn Phạm Tuân chỉ huy đã 3 lần đột nhập vào Thành Đồng Hới tháng 1, 6, 8 năm 1886 tấn công binh lính Pháp, gây cho chúng nhiều tổn thất.

Với vị trí chiến lược quan trọng, vì thế từ khi xây dựng qua thời Pháp thuộc và cho đến nay, Thành Đồng Hới được chọn làm trụ sở các cơ quan đầu não, trung tâm chính trị, văn hoá của tỉnh Quảng Bình (cũ). Trong Thành có các công trình: “Nhà ở của quan” nay là Trụ sở UBND tỉnh, “nhà ở của lính” nay là trụ sở của Đoàn Đại biểu Quốc hội và HĐND tỉnh, nhà tù nay không còn sử dụng, nhà cảnh sát nay là trụ sở của Công an tỉnh...

Trong thời chống Pháp, Thành Đồng Hới là nơi tụ nghĩa, tụ quân, là điểm hẹn của những con người dám sống, dám hy sinh vì Tổ quốc. Phần lớn Thành Đồng Hới đã bị phá hỏng trong thời kỳ Pháp thuộc. Sang cuộc kháng chiến chống Mỹ, với mục đích san phẳng và huỷ diệt, biến nơi đây trở về thời kỳ đồ đá nhằm ngăn chặn sự chi viên từ hậu phương miền Bắc vào chiến trường miền Nam, đế quốc Mỹ đã trút xuống vùng Đồng Hới hàng trăm tấn bom đạn và phá huỷ một phần thành cổ. Ngày ấy Thành Đồng Hới là biểu tượng, là linh hồn của người dân nơi này, thành còn là biểu tượng của niềm tin vào Đảng, vào cuộc chiến đấu trường kỳ với đế quốc Mỹ. Trong những ngày mưa bom bão đạn ấy, nhiều người con ưu tú của Đồng Hới đã chiến đấu và anh dũng hy sinh để bảo vệ quê hương, bảo vệ Thành cổ, đó là mẹ Suốt chèo đò chở bộ đội qua sông dưới làn bom đạn, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trần Thị Lý và Đặng Y, em bé Bảo Ninh tiếp đạn cho bộ đội, các cụ lão dân quân Đức Ninh bắn cháy máy bay Mỹ... góp phần làm nên chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam trên đất Quảng Trị.

Trong những mất mát thương đau, cũng như những chiến công vang dội của quân và dân Đồng Hới đều gắn với Thành cổ, điều này đã được ghi vào sử sách, từ đó thành được gọi tên là Thành cổ Đồng Hới. Những dấu vết của bom đạn, của thời gian vẫn còn in hằn trên Thành cổ Đồng Hới, Thành cổ đã trở nên thiêng liêng, là chứng tích đặc biệt của mọi phần ký ức, mang trong mình thông điệp giữ gìn và bảo vệ Tổ quốc đến mai sau.

Có thể nói, Thành Đồng Hới vừa thể hiện rõ đường lối quân sự cũng như tầm nhìn chiến lược của nhà Nguyễn là bắt địch đánh theo cách đánh của mình, vừa thể hiện cách chống đỡ với mọi khí tài, súng đạn kiểu mới của giặc. Thông thường các thành ở cung vua hay ở các tỉnh lỵ, phủ lỵ đều có 4 cửa: Đông, Tây, Nam, Bắc còn được gọi là “Tiền, hậu, tả, hữu”, riêng Thành Đồng Hới chỉ có 3 cửa. Đối với các thành khác, cửa Đông được gọi là cửa tiền, cửa Tây được gọi là cửa hậu, nhưng đối với vị trí chiến đấu của Thành Đồng Hới vì nơi trực diện chiến đấu là hướng Tây nên không có cửa Tây, mà chỉ có thành cao hào sâu, những cạm bẫy và cửa Đông là cửa hậu để rút lui, để nhận quân tiếp viện...

Ngày nay, Thành Đồng Hới chỉ còn khoảng 1087 mét với 15 đoạn dích dắc hình răng khế, đoạn thành phía Nam còn lại 2/3 tương đối nguyên vẹn, đoạn thành phía Đông còn 3 cổng, 2 cầu Nam, Bắc đã bị sập hoàn toàn, nhìn rõ nhất từ trên bản đồ là một hào nước xung quanh Thành theo kiến trúc xưa. Mặc dù đã bị phá huỷ nhiều qua hai cuộc chiến tranh nhưng Thành Đồng Hới vẫn bảo lưu được những yếu tố gốc cần thiết. Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu, cùng với thời gian tồn tại hàng trăm năm, Thành Đồng Hới là nhân chứng của triều Nguyễn, cũng là pho sử ghi dấu lại một thời kỳ đấu tranh anh dũng của người dân Đồng Hới-Quảng Trị và cả nước trong cuộc đấu tranh chống thù trong giặc ngoài để bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam yêu dấu.

Tuy không còn nguyên vẹn như xưa, song với những gì còn sót lại ở Thành Đồng Hới đã phản ánh được trình độ kỹ thuật, kiến trúc quân sự Việt Nam đầu thế kỷ XIX, đó là tiếp thu tinh hoa châu Âu với kiến trúc quân sự theo kiểu vô băng, bên cạnh đó cũng thấy rõ ảnh hưởng của tính bản địa qua việc sử dụng các vật liệu tại chỗ mang tính thuần Việt như gạch, vữa bằng mật mía trộn cát.

Với tầm quan trọng là một di tích tồn tại hơn 200 năm, là nơi ghi dấu nhiều chứng tích lịch sử quan trọng của mảnh đất Đồng Hới-Quảng Trị và cả nước trong cuộc kháng chiến chống thù trong giặc ngoài, bảo vệ Tổ quốc. Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch đã xếp Thành Đồng Hới là một trong 32 công trình trong danh mục dự án văn hoá trọng điểm được đầu tư từ năm 2001-2010. Kế hoạch trùng tu đã được triển khai từ tháng 8-2005, các cơ quan chuyên môn đã thu thập, phân tích từ các nguồn tư liệu lịch sử, khảo cổ nhân vật lịch sử để tu bổ, đồng thời giữ lại thành tố gốc đảm bảo tính chính xác, tính mỹ quan của công trình.

Với sự quan tâm đầu tư của Nhà nước, sau khi được trùng tu, Thành Đồng Hới không chỉ mang dáng dấp của một công trình phòng thủ quân sự với thành cao hào sâu, với cửa Đông trông ra sông Nhật Lệ bằng chiếc cầu kiểu vòm cuốn đã trở thành một điểm tham quan, nghiên cứu của du khách khi đến với Nhật Lệ - Đồng Hới - Quảng Trị.

Triết gia Hy Lạp cổ đại đã từng nói: “Không ai tắm hai lần trên một dòng sông”, nhưng đến với Thành cổ Đồng Hới dù chỉ một lần, du khách không những được trải nghiệm về cách đánh giặc của cha ông mà còn hiểu thêm về Đồng Hới Hoa Hồng đã anh dũng đi qua những cuộc chiến tranh tàn khốc, qua những kiến tạo không ngừng của thời gian, để hôm nay xứng đáng là một trung tâm đô thị sau sáp nhập của tỉnh Quảng Trị mới, đang phát triển “vươn Đông, toả Tây” với nhiều tiềm năng và triển vọng hứa hẹn thu hút nhiều nhà đầu tư.