Hội nghị lời hứa

Diễn ra trong bối cảnh chu kỳ tài chính cũ (giai đoạn 2021 - 2027) sắp hết hạn, Hội nghị lần này phải bắt đầu công việc khó khăn là quyết định ngân sách dài hạn (còn gọi là Khuôn khổ tài chính đa niên) nhằm thiết lập kế hoạch chi tiêu chiến lược cho 7 năm tới (2028 - 2034). Trong bối cảnh tăng trưởng kinh tế èo ọt mà lĩnh vực nào cũng đòi hỏi tăng chi, câu hỏi “tiền đâu” ngay lập tức làm nóng Hội nghị.

Trước đó, Ủy ban châu Âu đã đề xuất ngân sách gần 2 nghìn tỷ euro (2,24 nghìn tỷ USD) cho giai đoạn 2028 - 2034, nhằm mục đích tăng cường đầu tư vào năng lực cạnh tranh, quốc phòng và công nghệ. Đề xuất này ngay lập tức gặp phải sự phản ứng của Đức, Hà Lan, Áo, Thuỵ Điển, Đan Mạch và Phần Lan, những nước phải đóng góp vào ngân sách EU nhiều hơn số tiền mà họ nhận lại. Nhóm này cho rằng mức tăng đề xuất là “không thực tế” về mặt kinh tế lẫn chính trị trong bối cảnh nhiều nước thành viên đang phải thắt lưng buộc bụng, kiểm soát lạm phát và củng cố tài khóa quốc gia.

Trong khi đó, nhóm 17 quốc gia được gọi là “Những người bạn của chính sách gắn kết”, trong đó có Italy, Tây Ban Nha, Ba Lan và Séc, lại phản đối việc cắt giảm ngân sách. Các nước này cổ vũ cho xu hướng tăng ngân sách nhằm thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền trong EU và duy trì trợ cấp trong lĩnh vực nông nghiệp. Để tháo gỡ bế tắc, Ireland - nước Chủ tịch luân phiên EU đã phải thỏa hiệp bằng cách đưa ra phương án cắt giảm khoảng 141 tỷ euro (158 tỷ USD) so với đề xuất của Ủy ban châu Âu nhưng chưa được các bên đồng thuận. Quyết định về ngân sách sẽ phải đẩy lùi xuống cuối năm 2026.

Bên cạnh ngân sách, năng lượng đã trở thành một nguồn gây áp lực tài chính khác. Xung đột ở Trung Đông đã làm tăng thêm 106 tỷ euro (119 tỷ USD) vào hóa đơn nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch của EU, cho thấy sự dễ bị tổn thương của châu Âu trước những cú sốc năng lượng từ bên ngoài. Chi phí nhiên liệu tăng không chỉ làm gia tăng gánh nặng sinh hoạt mà còn đẩy chi phí sản xuất lên cao, ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của các ngành công nghiệp sử dụng nhiều năng lượng.

Để giảm bớt sức ép giá nhiên liệu, nhiều nước EU đã đề nghị hoãn hệ thống giao dịch khí thải của khu vực đến năm 2030, với lý do rằng việc định giá carbon sẽ gây thêm gánh nặng chi phí cho các hộ gia đình và doanh nghiệp. Tuy nhiên, các nước Bắc Âu phản đối vì lo ngại việc làm suy yếu hệ thống này để giảm bớt chi phí trước mắt sẽ khuyến khích tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch, ảnh hưởng lâu dài đến mục tiêu khí hậu và quá trình chuyển đổi xanh của châu lục.

Áp lực tài chính với châu Âu càng trở nên trầm trọng hơn do chi phí cho cuộc xung đột ở Ukraine tăng nhanh. Năm ngoái, EU đã nhất trí về khoản vay 90 tỷ euro (100 tỷ USD) cho Ukraine trong giai đoạn 2026 - 2027. Tuy nhiên, tại Hội nghị thượng đỉnh lần này, Tổng thống Ukraine - Volodymyr Zelensky cho rằng, cuộc xung đột với Nga sẽ tiêu tốn của Ukraine 155 tỷ euro (173 tỷ USD) vào năm 2027 nên yêu cầu EU viện trợ thêm ít nhất 70 tỷ euro (78 tỷ USD) nữa. Chưa dừng ở đó, ông Volodymyr Zelensky còn cảnh báo nếu không có thêm tài trợ, một cuộc khủng hoảng di cư chưa từng có với 20 triệu người Ukraine chạy trốn sang châu Âu sẽ nổ ra.

Trong bối cảnh kinh tế châu Âu khó khăn mà các cuộc bầu cử lại đang đến gần ở các nước Tây Ban Nha và Pháp, không mấy nhà lãnh đạo nào trong EU dám mạnh tay tăng viện trợ bởi lo ngại phản ứng của dư luận trong nước. Nhiều quốc gia và tổ chức ở châu Âu đang siết chặt và yêu cầu tính toán lại một cách minh bạch, thực chất các số liệu viện trợ dành cho Ukraine trong bối cảnh gánh nặng tài chính ngày càng lớn.

 Ủy ban châu Âu và một số nước trong EU đang xem xét các phương án tài chính khác, bao gồm tìm kiếm nguồn vốn từ các đồng minh của Ukraine ngoài EU, huy động các quỹ EU chưa được sử dụng và soạn thảo một khoản vay chung khác của EU để bổ sung cho khoản vay 90 tỷ euro mà họ đã nhất trí vào năm ngoái. Tuy nhiên, các nhà lãnh đạo đã từ chối ủng hộ bất kỳ lựa chọn nào trong số đó tại các cuộc họp báo vào cuối hội nghị thượng đỉnh. Thay vì có được những cam kết tài trợ cụ thể, ông Volodymyr Zelenskyy chỉ nhận được những cái ôm nồng ấm và những lời lẽ tốt đẹp.

Bất chấp những lời kêu gọi hành động khẩn cấp, Hội nghị thượng đỉnh vừa rồi chủ yếu vẫn là những lời hứa, còn các quyết định quan trọng thì bị trì hoãn đến một thời điểm sau đó.