Rối loạn mỡ máu: “Sát thủ thầm lặng” làm tăng nguy cơ đột quỵ, nhồi máu cơ tim

PV: Thưa bác sĩ, rối loạn mỡ máu là gì và vì sao hiện nay căn bệnh này ngày càng phổ biến? Ở Việt Nam bệnh rối loạn mỡ máu có xu hướng ra sao? TS.BS Nguyễn Thị Thuý: Rối loạn mỡ máu (rối loạn lipid máu) là tình trạng nồng độ các thành phần mỡ trong máu, chủ yếu là cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol (“mỡ xấu”), triglyceride tăng cao bất thường, hoặc HDL-cholesterol (“mỡ tốt”) giảm thấp. Đây không phải một bệnh đơn lẻ mà là một rối loạn chuyển hóa, thường không có triệu chứng rõ ràng nhưng âm thầm gây tổn thương mạch máu qua nhiều năm.

Bệnh rối loạn mỡ máu ngày càng phổ biến vì lối sống hiện đại thay đổi nhanh như: ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn, nhiều dầu mỡ, đường, ăn ít rau xanh; ít vận động thể lực do công việc văn phòng, di chuyển bằng xe cơ giới; tỷ lệ thừa cân - béo phì gia tăng; kèm theo stress, hút thuốc, uống rượu bia nhiều. Ở Việt Nam, các khảo sát gần đây cho thấy tỷ lệ người trưởng thành, đặc biệt ở khu vực thành thị, có rối loạn mỡ máu đang tăng nhanh và có xu hướng trẻ hóa. Bệnh rối loạn mỡ máu không còn là bệnh của riêng người lớn tuổi.

PV: Xin bác sĩ cho biết nguyên nhân và yếu tố nguy cơ nào dẫn đến rối loạn mỡ máu?

TS.BS Nguyễn Thị Thuý: Có hai nhóm nguyên nhân chính dẫn đến rối loạn mỡ máu. Nhóm thứ nhất là do di truyền (nguyên phát): một số người mang gen làm rối loạn chuyển hóa mỡ ngay từ khi còn trẻ, có thể có người thân trong gia đình cũng bị rối loạn mỡ máu hoặc bệnh tim mạch sớm. Nhóm nguyên nhân thứ hai là do lối sống và bệnh lý khác (thứ phát): chế độ ăn nhiều chất béo bão hòa, đường, rượu bia; ít vận động; thừa cân - béo phì; hút thuốc lá; và các bệnh nền như đái tháo đường, suy giáp, bệnh thận, hoặc do dùng một số loại thuốc (corticoid, thuốc tránh thai...).

Những yếu tố nguy cơ gây rối loạn mỡ máu bao gồm: người cao tuổi, người có tiền sử gia đình, người béo phì (đặc biệt béo bụng), người có lối sống tĩnh tại, hút thuốc, và các bệnh chuyển hóa đi kèm như tăng huyết áp, đái tháo đường.

PV: Nhiều người nghĩ chỉ người béo phì mới bị rối loạn mỡ máu. Quan niệm này có đúng không? Đối tượng nào nguy cơ cao nhất thưa bác sĩ?

TS.BS Nguyễn Thị Thuý: Đây là quan niệm hoàn toàn sai. Người gầy hoặc người có cân nặng bình thường vẫn có thể bị rối loạn mỡ máu, đặc biệt nếu có yếu tố di truyền hoặc chế độ ăn uống không hợp lý, tình trạng này đôi khi gọi là “gầy nhưng mỡ nội tạng cao”. Ngược lại, không phải ai béo phì cũng bị rối loạn mỡ máu.

Đối tượng nguy cơ cao nhất là người có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch hoặc rối loạn mỡ máu; người mắc đái tháo đường, tăng huyết áp; người béo phì, đặc biệt béo bụng; người hút thuốc lá, ít vận động; phụ nữ sau mãn kinh (do thay đổi nội tiết); và người từ 40 tuổi trở lên.

PV: Rối loạn mỡ máu thường diễn tiến âm thầm, vậy những dấu hiệu nào giúp nhận biết sớm bệnh để người dân đi khám kịp thời thưa bác sĩ?

TS.BS Nguyễn Thị Thuý: Điểm nguy hiểm của rối loạn mỡ máu là phần lớn trường hợp không có triệu chứng, chỉ phát hiện qua xét nghiệm máu định kỳ. Khi mỡ máu tăng rất cao và kéo dài, có thể xuất hiện một số dấu hiệu gợi ý như: các nốt hoặc mảng vàng nhỏ dưới da (thường ở mí mắt, khuỷu tay, gót chân: gọi là u vàng), cung giác mạc (vòng trắng nhạt quanh tròng đen mắt ở người trẻ), hoặc đau bụng, viêm tụy cấp nếu triglyceride tăng rất cao. Vì vậy, thay vì chờ triệu chứng, khuyến cáo là mọi người nên xét nghiệm mỡ máu định kỳ thường 1 lần/năm với người trưởng thành để phát hiện và can thiệp sớm trước khi có biến chứng. Những người có yếu tố nguy cơ cao cần xét nghiệm tầm soát 6 tháng/lần hoặc theo chỉ định của bác sĩ.

PV: Thưa bác sĩ, nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, đúng cách, rối loạn mỡ máu có thể gây ra những biến chứng nguy hiểm nào? Người cao tuổi có bệnh nền nếu bị rối loạn mỡ máu sẽ ảnh hưởng thế nào đến sức khoẻ?

TS.BS Nguyễn Thị Thuý: Rối loạn mỡ máu kéo dài là nguyên nhân hàng đầu gây xơ vữa động mạch, mỡ tích tụ dần trong thành mạch máu, làm xơ vữa và hẹp, tắc lòng mạch. Từ đó dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như nhồi máu cơ tim, đột quỵ nhồi máu não, bệnh động mạch ngoại biên (gây đau chân, hoại tử chi), và nếu triglyceride tăng rất cao có thể gây viêm tụy cấp.

Ở người cao tuổi có sẵn bệnh nền (tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh mạch vành...), rối loạn mỡ máu làm gia tăng đáng kể nguy cơ biến cố tim mạch và đột quỵ, đồng thời khiến việc kiểm soát các bệnh nền trở nên khó khăn hơn. Đây là nhóm cần được theo dõi và điều trị mỡ máu chặt chẽ nhất.

PV: Thưa bác sĩ, Bệnh viện 108 có các phương pháp chẩn đoán và điều trị rối loạn mỡ máu đang được áp dụng như thế nào? Trường hợp nào cần phải đặc biệt lưu ý?

TS.BS Nguyễn Thị Thuý: Hiện nay, việc chẩn đoán chủ yếu dựa vào xét nghiệm máu (cholesterol toàn phần, LDL-C, HDL-C, triglyceride), kết hợp đánh giá các yếu tố nguy cơ tim mạch tổng thể của người bệnh (tuổi, huyết áp, đái tháo đường, hút thuốc...) để phân tầng nguy cơ và quyết định mục tiêu điều trị phù hợp cho từng người, tuyệt đối không áp dụng chung một mức cho tất cả.

Về điều trị, tùy mức độ và nguy cơ tim mạch, bác sĩ có thể chỉ định thay đổi lối sống đơn thuần, hoặc kết hợp thêm thuốc điều trị mỡ máu (nhóm statin và các nhóm thuốc khác tùy trường hợp cụ thể). Những trường hợp cần đặc biệt lưu ý là người có rối loạn mỡ máu do di truyền (tăng cholesterol gia đình), người đã có biến cố tim mạch trước đó, người có nhiều bệnh nền phối hợp, hoặc triglyceride tăng rất cao có nguy cơ viêm tụy, những trường hợp này cần điều trị tích cực và theo dõi sát.

PV: Thưa bác sĩ, trong quá trình điều trị, sau điều trị người bệnh cần thay đổi chế độ ăn uống, tập luyện và sinh hoạt ra sao để kiểm soát mỡ máu hiệu quả?

TS.BS Nguyễn Thị Thuý: Về ăn uống mọi người cần giảm chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa (mỡ động vật, đồ chiên rán, thức ăn nhanh), tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá và các nguồn đạm ít béo; hạn chế đường và tinh bột tinh chế; hạn chế rượu bia.

Về vận động, mọi người nên duy trì hoạt động thể lực đều đặn, ít nhất 30 phút mỗi ngày, hầu hết các ngày trong tuần (đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội...), phù hợp với thể trạng và các bệnh nền hiện có.

Về sinh hoạt, mọi người cần duy trì cân nặng hợp lý, bỏ hút thuốc lá, ngủ đủ giấc, hạn chế stress, và đặc biệt là tuân thủ dùng thuốc theo chỉ định, không tự ý ngưng thuốc dù đã thấy chỉ số mỡ máu cải thiện, đồng thời tái khám và xét nghiệm định kỳ theo lịch hẹn của bác sĩ.

PV: Bác sĩ có lời khuyên gì giúp người dân chủ động phòng ngừa rối loạn mỡ máu, đặc biệt trong bối cảnh lối sống hiện đại ít vận động và tiêu thụ nhiều thực phẩm chế biến sẵn như hiện nay?

TS.BS Nguyễn Thị Thuý: Trong bối cảnh lối sống hiện đại ít vận động và nhiều thực phẩm chế biến sẵn, cách phòng ngừa hiệu quả nhất vẫn là chủ động xây dựng lối sống lành mạnh trước khi bệnh xuất hiện: ăn uống cân bằng, ưu tiên thực phẩm tự nhiên, hạn chế đồ ăn nhanh và đồ uống có đường; duy trì vận động thể lực thường xuyên; giữ cân nặng hợp lý; không hút thuốc, hạn chế rượu bia. Người dân cũng nên kiểm tra sức khỏe định kỳ, xét nghiệm mỡ máu ít nhất mỗi năm một lần, đặc biệt với người có yếu tố nguy cơ như tiền sử gia đình, thừa cân, hoặc trên 40 tuổi - để phát hiện sớm và can thiệp kịp thời, tránh để bệnh diễn tiến âm thầm gây ra các biến chứng tim mạch nguy hiểm về sau.

PV: Trân trọng cảm ơn bác sĩ!