Sửa luật phải hợp hiến, hợp lý và hợp lòng dân

Theo Chương trình lập pháp năm 2026, dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) dự kiến được Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ hai (tháng 10-2026). Đông đảo CCB và Nhân dân cho rằng việc sửa đổi Luật này là cần thiết, không chỉ hoàn thiện cơ sở pháp lý về tổ chức và hoạt động của các cơ quan điều tra trong giai đoạn mới mà còn góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động điều tra, đáp ứng yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Tuy nhiên, việc sửa luật nói chung và Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự nói riêng phải bảo đảm nguyên tắc tối thượng là “hợp hiến, hợp lý và hợp lòng dân”.

Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) đề xuất một thay đổi quan trọng trong phân định thẩm quyền điều tra giữa hai hệ thống cơ quan điều tra. Theo dự thảo luật, đối với các vụ án không thuộc bí mật quân sự, không xảy ra trong doanh trại Quân đội hoặc khu vực quân sự do Quân đội nhân dân (QĐND) quản lý, bảo vệ mà bị hại hoặc người phạm tội là quân nhân, cơ quan điều tra Công an cấp tỉnh vẫn tiến hành điều tra toàn bộ vụ án; cơ quan điều tra trong QĐND chỉ thực hiện một số hoạt động điều tra theo yêu cầu, như xác minh nhân thân quân nhân, thi hành các biện pháp bắt, giữ người trong trường hợp khẩn cấp, khám xét, thu giữ vật chứng, tài liệu trong doanh trại hoặc khu vực quân sự.

Theo các chuyên gia pháp luật, đây không đơn thuần là sự thay đổi về thẩm quyền điều tra mà là sự thay đổi về vị trí, vai trò của cơ quan điều tra trong QĐND Việt Nam. Sự thay đổi này không chỉ làm thu hẹp thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong QĐND Việt Nam mà còn làm thay đổi vị trí pháp lý và vai trò tố tụng của cơ quan này trong giải quyết các vụ án liên quan đến quân nhân. Đồng thời, việc cơ quan điều tra trong Quân đội không còn trực tiếp tiến hành điều tra ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý quân nhân, giữ nghiêm kỷ luật Quân đội, bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự và thực hiện nhiệm vụ quân sự, quốc phòng.

QĐND Việt Nam thực hiện 3 chức năng: Đội quân chiến đấu, đội quân công tác và đội quân lao động sản xuất. Hoạt động của quân đội được triển khai trên nhiều địa bàn, môi trường khác nhau, không chỉ trong doanh trại hoặc khu vực quân sự mà còn tại khu vực biên giới, hải đảo, vùng biển, vùng trời, không gian mạng và các địa bàn thực hiện nhiệm vụ quốc phòng khác. Mọi hoạt động của Quân đội đều gắn với yêu cầu bảo đảm bí mật quân sự, giữ nghiêm kỷ luật, duy trì sức mạnh chiến đấu và khả năng sẵn sàng chiến đấu.

Xuất phát từ đặc thù đó, pháp luật hiện hành quy định thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội không chỉ căn cứ vào địa điểm xảy ra tội phạm mà còn dựa trên chủ thể thực hiện hành vi phạm tội hoặc bị hại, tính chất của quan hệ quân sự và yêu cầu bảo vệ nhiệm vụ quân sự, quốc phòng.

Thực tiễn cho thấy, nhiều vụ án liên quan đến quân nhân mặc dù xảy ra ngoài doanh trại hoặc khu vực quân sự nhưng việc điều tra vẫn phải làm rõ các vấn đề đặc thù như nhiệm vụ quân sự được giao, tổ chức biên chế, quan hệ chỉ huy, chế độ trực sẵn sàng chiến đấu, điều lệnh, điều lệ, công tác quản lý quân nhân, quản lý vũ khí, trang bị kỹ thuật và các quy định chuyên ngành của Quân đội. Đây là những nội dung đòi hỏi cơ quan điều tra không chỉ nắm vững pháp luật tố tụng hình sự mà còn phải có kiến thức chuyên sâu về tổ chức, hoạt động và cơ chế quản lý trong QĐND Việt Nam.

Trong hồ sơ dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi), cơ quan chủ trì soạn thảo cho rằng việc sửa đổi nhằm khắc phục những khó khăn, vướng mắc trong phân định thẩm quyền điều tra và hạn chế việc phải tách, chuyển vụ án giữa các cơ quan điều tra. Tuy nhiên, đến nay chưa có cơ sở thực tiễn đầy đủ để chứng minh những bất cập của quy định hiện hành ở mức độ cần phải thay đổi nguyên tắc xác định thẩm quyền điều tra đã được thực tiễn kiểm nghiệm, chưa lượng hóa đầy đủ số lượng vụ án bị ảnh hưởng, chưa đánh giá tác động của việc chuyển thẩm quyền điều tra đối với hoạt động của các cơ quan điều tra trong Quân đội cũng như chưa làm rõ những tác động đối với hoạt động truy tố, xét xử và việc thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về quốc phòng.

Nhìn ra thế giới, hầu hết các quốc gia đều duy trì hệ thống cơ quan điều tra quân sự độc lập với cơ quan điều tra dân sự, kể cả trong thời bình. Đó là yêu cầu tất yếu để bảo vệ tuyệt đối bí mật quân sự, bí mật quốc phòng, bí mật quốc gia và giữ vững kỷ luật Quân đội.

Vì những lý do đó, đông đảo CCB kiến nghị, trong tình hình hiện nay, rất cần bảo đảm tính kế thừa, ổn định của pháp luật, giữ vững hiệu quả hoạt động của các cơ quan tư pháp trong Quân đội và đáp ứng yêu cầu xây dựng, bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Bảo đảm quốc phòng - an ninh là nguyên tắc tối quan trọng trong công tác xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật. Mọi nội dung sửa đổi, bổ sung luật đều phải tuân thủ chặt chẽ đường lối của Đảng và tạo hành lang pháp lý vững chắc để bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, giữ gìn trật tự an toàn xã hội và ổn định chế độ.