VĂN MIẾU - QUỐC TỬ GIÁM: Một thế kỷ khơi nguồn sáng tạo cho mỹ thuật hiện đại

Nếu lịch sử ghi nhận Văn Miếu - Quốc Tử Giám là trường đại học đầu tiên của dân tộc, là biểu tượng của truyền thống hiếu học và tôn sư trọng đạo, thì trong lịch sử mỹ thuật, nơi đây cũng giữ một vị trí đặc biệt. Suốt hơn một thế kỷ qua, những mái ngói rêu phong, Khuê Văn Các, giếng Thiên Quang, những hàng cây cổ thụ hay những khoảng sân tĩnh lặng đã trở thành đề tài sáng tác của nhiều thế hệ nghệ sĩ trong và ngoài nước.

Giám tuyển triển lãm, họa sĩ Nguyễn Thế Sơn cho biết, quá trình khảo cứu cho thấy ngay từ cuối thế kỷ XIX, trước khi Trường Mỹ thuật Đông Dương ra đời, nhiều họa sĩ Pháp đã tìm đến Văn Miếu - Quốc Tử Giám để ký họa và sáng tác. Chính những tác phẩm ấy đã mở đầu cho hành trình đưa hình ảnh di tích bước vào dòng chảy của mỹ thuật hiện đại.

Những nét cọ lưu giữ ký ức thời gian

Cuối thế kỷ XIX, cùng với sự xuất hiện của máy ảnh phim kính khổ lớn, nhiều họa sĩ phương Tây đã thực hiện những chuyến du khảo tại Việt Nam. Trong hành trình khám phá xứ Đông Dương, Văn Miếu - Quốc Tử Giám trở thành điểm dừng chân đặc biệt, nơi khơi gợi cảm hứng sáng tác mạnh mẽ.

Một trong những tác phẩm sớm nhất là bức ký họa Miếu Khổng Tử năm 1885 của Gaston Roullet. Trong chuyến đi khắp Việt Nam cuối năm 1885, đầu năm 1886, ông đã thực hiện hơn 200 bức tranh màu nước và ký họa. Bức vẽ về Văn Miếu được xem là một trong những hình ảnh sớm nhất còn lưu giữ về di tích này. Không chỉ mang giá trị nghệ thuật, tác phẩm còn lưu lại những ghi chép quý về bối cảnh lịch sử khi tác giả nhắc đến quy định của viên tướng Pháp yêu cầu phải tôn trọng ngôi đền linh thiêng.

Tiếp đó là bức Phong cảnh Văn Miếu của Francois de Marliave, sáng tác năm 1920. Đây là thời điểm nền khoa cử Nho học đã khép lại, Văn Miếu không còn giữ vai trò trung tâm giáo dục như nhiều thế kỷ trước. Dưới góc nhìn của người nghệ sĩ phương Tây, vẻ đẹp trầm mặc của những bức tường phủ rêu, những tán cây cổ thụ và không gian tĩnh lặng đã tạo nên một bức tranh giàu chất thơ, lưu giữ “bóng thời gian” của Hà Nội đầu thế kỷ XX.

Bên cạnh đó, tranh khắc gỗ của Alix Aymé và tác phẩm bột màu Văn Miếu, Hà Nội của Jos-Henri Ponchin cho thấy những thử nghiệm mỹ thuật hiện đại được kết hợp với cảm hứng từ không gian văn hóa phương Đông.

Theo nhà nghiên cứu mỹ thuật Phạm Long, dù Văn Miếu thời điểm đó đã có phần xuống cấp, các họa sĩ Pháp vẫn đánh giá rất cao giá trị kiến trúc và chiều sâu văn hóa của di tích. Qua góc nhìn nghệ thuật, họ góp phần đưa hình ảnh Văn Miếu vượt khỏi phạm vi một công trình lịch sử để trở thành biểu tượng thị giác của Hà Nội trong mỹ thuật thế giới.

Nguồn tư liệu thị giác quý giá của lịch sử

Không chỉ mang giá trị hội họa, nhiều tác phẩm còn được xem là những tư liệu thị giác vô giá về quá trình biến đổi của di tích qua từng giai đoạn lịch sử. Khi Trường Mỹ thuật Đông Dương ra đời, Văn Miếu tiếp tục trở thành địa điểm sáng tác quen thuộc của nhiều giảng viên và sinh viên. Một trong những tác phẩm đáng chú ý là bìa Tứ dân tạp chí do Tô Ngọc Vân thực hiện năm 1930. Hình ảnh Văn Miếu xuất hiện trên bìa báo như một biểu tượng kết nối giữa truyền thống hiếu học của dân tộc với nền giáo dục nghệ thuật hiện đại.

Sau chiến tranh, dù chưa được đầu tư trùng tu như hiện nay, Văn Miếu vẫn hiện diện trong tranh của các họa sĩ Văn Giáo và Vũ Đăng Bốn với vẻ đẹp mộc mạc, nguyên sơ. Giữa một Hà Nội còn nhiều dấu tích chiến tranh, không gian di tích hiện lên như một “ốc đảo xanh”, nơi thiên nhiên và lịch sử hòa quyện trong sự tĩnh tại hiếm có.

Đặc biệt, họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc được xem là người dành nhiều tâm huyết nhất cho đề tài Văn Miếu với hơn 30 tác phẩm sơn dầu trực họa. Mỗi bức tranh là một lát cắt ký ức, ghi lại những mái ngói cũ, những khoảng sân rêu phong hay Khuê Văn Các trong vẻ đẹp mộc mạc của nhiều thập niên trước.

Tại triển lãm, họa sĩ, dịch giả Trịnh Lữ xúc động khi chứng kiến những tác phẩm của cha được trưng bày giữa không gian Văn Miếu hôm nay. Ông chia sẻ rằng mỗi bức tranh đều lưu giữ ký ức của một Hà Nội xưa, trong khi di tích hiện nay đã được trùng tu khang trang nhưng vẫn bảo tồn được hồn cốt văn hóa ngàn năm.

Một điểm nhấn của triển lãm là bức sơn dầu Thăm Văn Miếu (1984) của Bùi Xuân Phái, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Khác với không gian phố cổ đầy hoài niệm vốn gắn liền với tên tuổi của ông, tác phẩm này mang sắc thái tươi sáng khi đặt hình ảnh cô giáo và học sinh trong khung cảnh cổ kính của Văn Miếu. Đó là sự kết nối giữa truyền thống và tương lai, giữa di sản ngàn năm với những thế hệ đang tiếp nối hành trình học tập và sáng tạo.

Bước vào thời kỳ đổi mới và hội nhập, Văn Miếu - Quốc Tử Giám tiếp tục trở thành nguồn cảm hứng bất tận của các nghệ sĩ đương đại. Bên cạnh hội họa truyền thống, nhiều tác phẩm sử dụng chất liệu lụa, sơn mài, sơn khắc, inox, composite, nhiếp ảnh nghệ thuật hay sắp đặt đa phương tiện đã mang đến những góc nhìn mới về di sản.

Qua ngôn ngữ của nghệ thuật đương đại, Văn Miếu không chỉ được nhìn như một di tích lịch sử mà còn trở thành không gian đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và sáng tạo, giữa ký ức văn hóa với hơi thở của đời sống hôm nay.

Triển lãm “Quốc Tử Giám trong nghệ thuật” vì thế vượt ra ngoài ý nghĩa của một cuộc trưng bày mỹ thuật. Đó là hành trình kể lại lịch sử của một biểu tượng văn hiến bằng ngôn ngữ hội họa; đồng thời khẳng định sức sống bền bỉ của di sản trong đời sống nghệ thuật đương đại. Sau gần một thiên niên kỷ tồn tại, Văn Miếu - Quốc Tử Giám không chỉ lưu giữ tinh hoa hiếu học của dân tộc mà còn tiếp tục khơi nguồn sáng tạo cho nhiều thế hệ nghệ sĩ, góp phần lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam tới bạn bè quốc tế.