Tham vọng “châu Âu mạnh mẽ hơn”

Trong bối cảnh Mỹ đang giảm dần vai trò ở châu Âu và rút dần lực lượng khỏi châu lục này, các thành viên NATO châu Âu không có cách nào khác là phải tìm cách tự tăng cường an ninh của mình. Bên cạnh việc nâng chi phí quốc phòng năm 2026 lên 634 tỷ USD, tăng 11% so với năm trước, mở rộng sản xuất vũ khí và đơn giản hóa các chương trình và hoạt động mua sắm là mối quan tâm chính của châu Âu.

Để hiện thực hóa mục tiêu trên, tại Hội nghị thượng đỉnh Ankara, châu Âu đã thúc đẩy NATO thông qua hai sáng kiến quan trọng. Trước hết là sáng kiến “NATO Engine” (Động cơ NATO). Đây là mạng lưới kết nối các nhà sản xuất và nhà máy có năng lực nhằm đẩy nhanh tốc độ sản xuất vũ khí thông qua việc tận dụng các cơ sở sản xuất hiện có, thay vì phải xây dựng thêm các cơ sở mới, cho phép sử dụng hiệu quả hơn các năng lực hiện có.

Sáng kiến thứ hai có tên gọi “NATO front door for industry” (Cửa ngõ NATO dành cho ngành công nghiệp). Đây là một nền tảng kỹ thuật số được thiết kế để các công ty sản xuất vũ khí có thể truy cập trực tiếp vào các danh mục mua sắm, các chương trình đổi mới và cơ hội hợp tác trong NATO. Thay vì phải thông qua nhiều văn phòng khác nhau, các nhà sản xuất vũ khí có thể sử dụng cổng thông tin này để tìm kiếm các hợp đồng mới.

Trên cơ sở hai sáng kiến trên, NATO bước vào giai đoạn đầu của cuộc cách mạng công nghiệp quốc phòng, tập trung vào ba ưu tiên: khả năng tấn công tầm xa, hiện đại hóa phòng không và các hệ thống tự hành. Điểm đáng chú ý là trong các chương trình vũ khí tương lai, châu Âu sẽ ưu tiên tự sản xuất chứ không dựa vào Mỹ. Mục tiêu rõ ràng của châu Âu là chuyển hướng chi tiêu quốc phòng vào trong nước, giảm khoảng một nửa chi tiêu mua sắm quốc phòng phải mua ở ngoài khu vực, chủ yếu là từ Mỹ, Israel và Hàn Quốc.

Ngay trước thềm Hội nghị Ankara, châu Âu đã công bố các thỏa thuận sản xuất và mua sắm quốc phòng trị giá khoảng 50 tỷ USD, bao gồm hệ thống cảnh báo sớm, tàu ngầm, hệ thống phòng thủ tên lửa Patriot, tên lửa đánh chặn và đạn dược. Hợp đồng gây chú ý nhất là việc NATO lựa chọn tập đoàn quốc phòng Thụy Điển Saab phát triển máy bay giám sát mới thay thế hệ thống cảnh báo sớm và chỉ huy trên không (AWACS) với phi đội bay Boeing E-3A do Mỹ sản suất.

Trước đây, NATO từng có kế hoạch thay thế Boeing E-3A bằng Boeing E-7 do Mỹ sản xuất. Nhưng theo định hướng tự chủ và do Mỹ rút khỏi thỏa thuận mua sắm chung, châu Âu đã thúc đẩy hiện đại hóa hệ thống AWACS bằng 10 hệ thống Saab GlobalEye của Thụy Điển dựa trên máy bay phản lực thương mại Bombardier Global 6500 của Canada. Mỗi hệ thống Saab GlobalEye có giá từ 400 - 450 triệu USD và việc giao hàng có thể bắt đầu sớm nhất vào năm 2030.

Cũng tại Hội nghị Ankara, Anh cho biết đã cùng 12 đồng minh châu Âu khởi xướng sáng kiến nhằm giúp khu vực sở hữu năng lực tấn công các mục tiêu ở khoảng cách xa hơn. Sáng kiến này có tên “Deep Precision Strike”, hướng tới phát triển năng lực tấn công chính xác các mục tiêu ở khoảng cách lên tới 2.000km, đồng thời vẫn duy trì khả năng tấn công các mục tiêu ở cự ly ít nhất 300km. Đây là sẽ một trong những loại vũ khí tiên tiến nhất của NATO trong tương lai.

Một chương trình vũ khí quan trọng khác là các thành viên NATO châu Âu gồm Séc, Đan Mạch, Phần Lan, Hy Lạp, Na Uy, Slovakia, Thụy Điển, Thổ Nhĩ Kỳ cũng với Canada đã ký kết thỏa thuận hợp tác phát triển nguyên mẫu cho loại đạn pháo 155mm tiêu chuẩn chung của NATO. Dự án này được gọi là “Đạn bắn gián tiếp tiêu chuẩn NATO”, nhằm mục đích thiết lập các thông số cho loại đạn 155mm trong tương lai, có khả năng hoán đổi và tương thích hoàn toàn giữa các đồng minh trong NATO.

Trong bối cảnh máy bay không người lái (UAV) đã làm thay đổi căn bản phương thức tác chiến hiện đại, thể hiện rõ qua các cuộc xung đột tại Ukraine và Trung Đông, NATO đã công bố sáng kiến “Lá chắn UAV” với khoản đầu tư khoảng 40 tỷ USD trong 5 năm nhằm phát triển năng lực đối phó máy bay không người lái trên toàn liên minh.

Cuối cùng, để lấp đầy những khoảng trống hậu cần quan trọng trong các lĩnh vực mà châu Âu từ trước tới nay luôn phải dựa vào Mỹ, các nước châu Âu gồm Bỉ, Croatia, Pháp, Ba Lan, Tây Ban Nha, Thổ Nhĩ Kỳ và Anh đã lên kế hoạch cho ra đời một đội máy bay Airbus A400M chung cho châu lục. Đội bay chung này sẽ cung cấp cho châu Âu những khả năng đặc biệt, không chỉ đơn thuần là vận tải hàng không, mà còn tiếp nhiên liệu trên không, cứu trợ thiên tai, sơ tán y tế và chữa cháy.