Phép thử với đồng minh

Những tín hiệu không thuận đã xuất hiện khi ngay trước thềm hội nghị, trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Mỹ Donald Trump công khai tuyên bố việc Mỹ duy trì mối quan hệ một chiều với NATO là vô lý. Chưa hết, nguồn tin từ châu Âu tiết lộ Ban tổ chức hội nghị đã phải tính chỉ tiến hành một phiên họp duy nhất trong 3 giờ đồng hồ nhằm tránh việc ông Donald Trump “cảm thấy nhàm chán” trong quá trình nghị sự.

Trong con mắt của châu Âu, trong lịch sử gần 80 năm tồn tại của NATO, châu lục này đóng vai trò như hạm đội tàu sân bay khổng lồ của Mỹ, cho phép Washington triển khai sức mạnh quân sự trên phạm vi toàn cầu và duy trì vai trò siêu cường quân sự hàng đầu. Việc Mỹ được duy trì các căn cứ quân sự tại châu Âu là một đặc quyền, chứ không phải là một quyền đương nhiên.

Ấy thế nhưng thời thế thay đổi khi ông Donald Trump lên nắm quyền, đặc biệt là trong nhiệm kỳ hai. Thay vì châu Âu, Mỹ xoay trục sang Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương để đối phó với “đối thủ cạnh tranh chiến lược chủ chốt” là Trung Quốc, đồng thời ưu tiên tập trung bảo vệ biên giới của chính mình. Chẳng những giảm sự quan tâm đến châu Âu, Washington còn muốn NATO phải định hình lại như một liên minh quân sự “dựa trên nền tảng quan hệ đối tác, thay vì phụ thuộc” vào sức mạnh của Mỹ.

Nhiều năm qua, chưa bao giờ ông Donald Trump cảm thấy hài lòng với các đồng minh châu Âu về mức chi tiêu trong NATO. Việc Mỹ phải chi tới 999 tỷ USD cho quốc phòng trong năm tài khóa 2026, trong khi Anh chi có 90,5 tỷ USD, Pháp 66,5 tỷ USD, Italy 48,8 tỷ USD, Ba Lan 44,3 tỷ USD... đã trở thành chủ đề để ông Donald Trump chỉ trích các đồng minh.

Chưa dừng ở đó, việc các đồng minh châu Âu công khai từ chối tham chiến cùng Mỹ trong cuộc chiến với Iran càng khiến Washington thất vọng. Ông Donald Trump cho rằng các đồng minh đã không dành cho Washington sự hỗ trợ tương xứng, trong khi Mỹ duy trì tới hơn 40 căn cứ quân sự tại Anh, EU và Thổ Nhĩ Kỳ để bảo đảm an ninh cho châu Âu.

Chính vì thế, Hội nghị thượng đỉnh Ankara lần này là dịp để Mỹ đưa ra lời cảnh báo mạnh mẽ tới các đối tác châu Âu. Trước hội nghị, Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth đã kêu gọi xây dựng một “NATO 3.0”. Theo đó, châu Âu sẽ phải gánh vác nhiều trách nhiệm hơn đối với việc phòng thủ của lục địa này, chứ không phải là Mỹ. Ông Pete Hegseth tuyên bố thẳng: “Những ai tin rằng họ có thể tiếp tục hưởng lợi từ sự hào phóng của người đóng thuế Mỹ, hãy nghe chúng tôi nói. Những ngày đó đã qua rồi”.

Chắc chắn Mỹ sẽ tiếp tục gây sức ép buộc các đồng minh thực hiện yêu cầu mà ông Donald Trump đưa ra tại Hội nghị thượng đỉnh NATO năm 2025 ở La Haye là các nước thành viên phải cam kết chi 5% GDP cho quốc phòng vào năm 2035. Trong đó, 3,5% dành cho chi tiêu quốc phòng trực tiếp và 1,5% dành cho các hạng mục an ninh liên quan như hạ tầng, an ninh mạng và năng lực công nghiệp quốc phòng. Hiện các đồng minh châu Âu đều đã hứa nhưng vẫn có quá ít thành viên có kế hoạch cụ thể để hiện thực hóa mục tiêu trên.

Để tăng thêm sức nặng cho các yêu cầu của mình, ông Pete Hegseth đã thông báo về cuộc đánh giá kéo dài 6 tháng liên quan đến sự hiện diện quân sự của Mỹ tại châu Âu để đảm bảo phù hợp với mục tiêu đối ngoại mới của Washington. Hiện Mỹ duy trì hơn 84.000 binh sĩ tại châu Âu, chủ yếu đóng tại Đức và Ba Lan. Theo định hướng, Mỹ sẽ rút bớt, trước hết là ở những nước thành viên NATO chi ít hơn cho quốc phòng.

Trong bối cảnh đó, tại Hội nghị thượng đỉnh lần này, châu Âu sẽ phải chứng minh mức độ tự chủ của mình để không còn bị coi là “kẻ đi xe miễn phí”. Theo kế hoạch, châu Âu sẽ đưa ra kế hoạch tăng cường năng lực phòng thủ ở sườn phía Đông và Biển Đen, vốn là những khu vực chịu áp lực trực tiếp nhất. Đây chính là cách châu Âu chứng minh họ đang chủ động chuẩn bị gánh vác phần việc của mình, thay vì chỉ ngồi chờ sự bảo vệ từ đồng minh bên kia Đại Tây Dương.

Nỗ lực giảm sự phụ thuộc vào Mỹ còn được thể hiện qua cam kết thúc đẩy ngành công nghiệp quốc phòng nội khối. Châu Âu đang tìm cách đơn giản hóa các thủ tục mua sắm vũ khí chung và tăng cường tính đồng bộ giữa các hệ thống khí tài của các nước thành viên. Bước đi này không chỉ giúp tối ưu hóa ngân sách quốc phòng mà còn là chiến lược dài hạn nhằm xây dựng “trụ cột châu Âu” vững chắc, đủ sức đứng vững nếu xảy ra kịch bản tồi tệ nhất là Mỹ rút khỏi khu vực.

Hội nghị thượng đỉnh Ankara sẽ là phép thử với sự gắn kết đồng minh trong NATO.