Nhớ những người cựu tù ở Côn Đảo

Dịp Tết Quý Mão 2023, tôi cùng đoàn lãnh đạo huyện Côn Đảo (cũ) và Vùng Cảnh sát biển Việt Nam 3 đến thăm, tặng quà bác Nguyễn Văn Ước, sinh năm 1940 ở Khu dân cư số 1. Sống trong căn nhà mái tôn rợp mát bóng cây và đầy tiếng chim ca, bác Ước thảnh thơi như một vị khách nghỉ dưỡng ở nơi tiên cảnh. Thấy có khách, bác mừng rỡ ra tận cổng đón chào: “Vô nhà đi mấy đứa. Gần Tết có mấy con tới là bác vui lắm”.

Buổi chiều hôm trước, chị Nguyễn Thị Nga - Phó Chủ tịch UBND huyện Côn Đảo (nay là đặc khu Côn Đảo) có tâm sự nhiều với tôi về người cựu tù gốc miền Tây Nam Bộ này. Ông là người sống giản dị, hiền hòa, thẳng thắn và luôn nói về Đảng, về Bác Hồ. Bước vào cái tuổi “gần đất, xa trời”, nhưng bác Ước còn khá minh mẫn. Nhiều chuyện cách đây hơn 60 năm ở “địa ngục trần gian” bác vẫn còn nhớ rõ. Trong giọng nói có phần hụt hơi của người cựu tù Côn Đảo, vẫn luôn toát ra khí tiết cách mạng và khát vọng đấu tranh giải phóng đất nước, dù có phải hy sinh gian khổ đến đâu.

Bác Nguyễn Văn Ước nhớ về quê hương Vĩnh Hoà Hưng, huyện Gò Quao, tỉnh Kiên Giang (cũ), nay là xã Vĩnh Hòa Hưng, tỉnh An Giang của mình những ngày đầy bóng giặc. Kẻ thù đốt phá thôn ấp, giết người, hãm hiếp phụ nữ khiến cho vùng quê nghèo đầy cảnh tang tóc, thương đau. Chính ở nơi ấy, ông đã được giác ngộ cách mạng, gia nhập tổ chức du kích, đoàn thanh niên và làm Bí thư chi đoàn ở Vĩnh Hoà Hưng. Những ngày hoạt động cách mạng, người thanh niên Nguyễn Văn Ước làm rất nhiều công việc như: Đưa công văn giấy tờ, làm liên lạc, che giấu cán bộ và chiến đấu với quân thù. Năm 1959, bác Ước bị địch bắt đưa lên Khám Chí Hoà ở Sài Gòn khi mới 19 tuổi, sau đó bị chuyển ra nhà tù Côn Đảo. Trong “chuồng cọp” của thực dân, đế quốc, dù phải chịu những cực hình tra tấn cực kỳ dã man, cuộc sống hà khắc tột cùng, nhưng tù nhân Nguyễn Văn Ước vẫn trung thành với cách mạng và cùng anh em đấu tranh với giặc cho đến ngày đất nước thống nhất. Mặc dù được đón về đất liền sau ngày miền Nam giải phóng, nhưng vì nhớ đảo, nhớ các đồng chí, đồng đội đã hy sinh, ông quyết định quay trở lại Côn Đảo sinh sống từ năm 1979. Bác Ước thổ lộ: “Sống ở Côn Đảo là được sống với đồng chí đã hy sinh của mình. Lúc nào cũng có thể thăm anh em ở các nghĩa trang Hàng Dương, Hàng Keo, Đất Dốc. Khi nào mất, lại trở về với vòng tay đồng đội...”. Và lần này ra thăm Côn Đảo, tôi không còn được gặp người cựu tù chính trị Nguyễn Văn Ước nữa. Ông đã yên nghỉ dưới lòng đất cùng đồng chí, đồng đội hơn hai năm nay.

Tôi trở lại thăm căn nhà của má Nguyễn Thị Ni, sinh năm 1939, ở số 12, đường Võ Thị Sáu (thuộc Khu dân cư số 8) trong buổi chiều nắng vàng như mật. Phía ngoài căn nhà vẫn được cho thuê làm cửa hàng bán hoa và đồ lễ, nhưng phía sau lại vắng bóng má. Người dân xung quanh nói, má đã vô bờ chữa bệnh từ nhiều tháng nay. Đứng giữa những cửa hàng hoa lễ, mà tôi thấy trống vắng vô cùng. Đâu rồi bóng dáng của bà cụ có gương mặt đôn hậu, giọng nói thân thương, cứ gặp bộ đội là cười như gặp những người con lâu ngày trở về nhà...

Ngày còn trẻ, má Ni là một thiếu nữ duyên dáng có tiếng ở vùng đất Tân Trung, Gò Công, tỉnh Tiền Giang (cũ), nay là phường Sơn Qui, tỉnh Đồng Tháp. Cô gái miền Tây ấy lại không đi lấy chồng như những người bạn cùng trang lứa, mà dâng hiến tuổi thanh xuân của mình cho cách mạng. Lúc đầu Nguyễn Thị Ni tham gia lực lượng du kích của địa phương. Khi chuyển lên địa bàn Sài Gòn - Gia Định - Chợ Lớn hoạt động, cô được huấn luyện trở thành chiến sĩ biệt động. Chiến đấu giữa lòng địch ở thành đô, cô cùng đồng đội lập nên những chiến công hiển hách. Chiến sĩ Nguyễn Thị Ni bị địch bắt tháng 6-1971 khi về thăm nhà. Ngay sau đó chúng đày cô ra Côn Đảo và dùng mọi nhục hình tra tấn để tìm ra mạng lưới biệt động Sài Gòn. Tưởng như dáng hình xinh đẹp của người con gái miền Tây sẽ bị khuất phục, nhưng Nguyễn Thị Ni vẫn một mực không khai và kêu oan. Gần 3 năm trời ở “địa ngục trần gian” không làm được gì, địch buộc phải thả cô vào tháng 3-1974. Trở về đất liền nhưng 10 năm sau, người cựu tù Nguyễn Thị Ni lại ra Côn Đảo sinh sống trong ngôi nhà tình nghĩa mà những bạn tù năm xưa xây dựng.

40 năm sống trên vùng đảo thiêng, hầu như ngày nào má Ni cũng đến các trại giam để hồi tưởng lại những ngày cùng đồng đội đấu tranh trong ngục tối và thắp nhang cho những người đã khuất. Thấy cuộc sống ở Côn Đảo hồi sinh và phát triển, má mừng lắm. Má kể với người dân nơi đây bao nhiêu là chuyện về cuộc đời đấu tranh cách mạng của mình và của đồng chí, đồng đội. Vì thế, người dân Côn Đảo coi má như người nhà. Gặp bữa họ mời má dùng cơm, gặp mưa họ mời vào nhà trú. Khi má bị bệnh thì thay nhau chăm sóc. Chị Trần Thị Tám, nhà ở đường Võ Thị Sáu nói rằng: “Bà con ai cũng quý má Ni. Thấy má khỏe, má cười là mừng lắm”.

Đầu năm 2023 gặp tôi, má Ni cứ hỏi “Các con bộ đội huấn luyện và sẵn sàng chiến đấu có được ăn no, mặc ấm, ngủ êm không?”. Nghe má hỏi mà tôi lặng người đi. Khi đã ngoài 83 tuổi, mắt đã mờ, chân đi phải chống gậy, không con cái và cũng không chịu để ai giúp việc, nhưng lại luôn lo cho bộ đội mới thấy tình cảm của má chứa chan biết nhường nào. Giờ đây tôi chỉ cầu mong má luôn được vui khỏe, để thấy Côn Đảo, thấy quê hương đất nước đang phát triển từng ngày.

Tôi ghé đến thăm nhà bác Nguyễn Xuân Viên, một người cựu tù chính trị duy nhất hiện tại còn sống ở Côn Đảo. Nhưng một lần nữa, tôi không gặp được ông vì đi thăm bạn trong đất liền. Cách đây đúng 3 năm, tôi cũng không có duyên được gặp ông khi đoàn lãnh đạo Vùng cảnh sát biển 3 đến thăm hỏi, tặng quà cho người cựu tù quê ở xã Quế Long, huyện Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam (cũ), nay là xã Quế Sơn, TP. Đà Nẵng). Ông là du kích địa phương từ những năm 1960, chiến đấu bị thương tháng 1-1968 và bị địch bắt. Năm 1970, ông Viên tiếp tục bị đày ra Côn Đảo. Những trận đòn roi, đổ vôi bột vào người, hay treo ngược trong “chuồng cọp” của quân thù không thể khuất phục được ông. Địch quy ông là loại tù nhân đặc biệt khi không thể kết tội và phải giam giữ vô thời hạn. Mặc dù vậy, tù nhân Nguyễn Xuân Viên vẫn cùng các chiến sĩ cách mạng xây dựng cơ sở trong tù và đấu tranh với địch cho đến ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng. Ông về làm công an xã ở Quảng Nam 3 năm, rồi lại quay ra Côn Đảo làm công tác thông tin - văn hóa, rồi Phó Ban quản lý khu di tích Quốc gia Côn Đảo cho đến năm 2000.

Những ngày cuối tháng 1-2026, Côn Đảo hòa mình vào không khí chào mừng Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV và chuẩn bị đón Xuân Bính Ngọ với những vườn hoa tươi thắm, cùng sắc cờ rực rỡ trên các tuyến đường. Tôi thả bước trên bãi cát mịn của đảo thiêng để nghe tiếng sóng vỗ bờ nhẹ như lời ru của biển. Kể từ khi trở thành đặc khu của TP. Hồ Chí Minh sau sáp nhập, Côn Đảo đã được đầu tư đáng kể về cơ sở hạ tầng, y tế, giáo dục. Nhiều dự án bảo tồn, nâng cấp các di tích lịch sử, dự án phát triển kinh tế - xã hội đã và đang được triển khai, giúp Côn Đảo cất cánh trong một thời gian không xa. Đó cũng là những việc tri ân sâu sắc đối với hàng ngàn người đã ngã xuống trên hòn đảo này vì độc lập tự do của Tổ quốc. Đó cũng là khát vọng của các cựu tù chính trị Côn Đảo, khi họ đã sống, chiến đấu ở “địa ngục trần gian” suốt hai cuộc kháng chiến thần thánh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ để mong Côn Đảo sau này sẽ giàu đẹp và linh thiêng trong trái tim của mỗi chúng ta.