Nhạt dần khái niệm đồng minh

Đây là quyết định đầu tiên của Washington nhằm cắt giảm lực lượng tại châu Âu, khu vực vốn dựa vào cam kết an ninh của Mỹ kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Trước mắt, một phần binh sĩ Mỹ sẽ rút khỏi Romania, Bulgaria, Hungary và Slovakia ngay từ tháng 12 tới, trong khi lực lượng Mỹ ở Ba Lan và các nước Baltic không thay đổi.

Cắt giảm lực lượng ở châu Âu không phải là quyết định bất ngờ. Ngay từ tháng 5-2025, Bộ Quốc phòng Mỹ đã khởi động quá trình xây dựng Chiến lược quốc phòng mới nhằm cụ thể hóa chương trình nghị sự “Nước Mỹ trước tiên” và “Hòa bình thông qua sức mạnh” của ông Trump. Trọng tâm của chiến lược này là giảm ưu tiên đối với châu Âu và châu Phi để tập trung vào an ninh nội địa Mỹ và phần nào là châu Á. Cụ thể là giảm 10-15% quân số châu Âu để tăng cường thêm 20% cho Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Khỏi phải nói châu Âu bị sốc thế nào khi bị gạt khỏi ưu tiên của Mỹ. Kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến nay, châu Âu phụ thuộc vào bảo đảm an ninh của Mỹ thông qua NATO. Mỹ coi một châu Âu mạnh cả về kinh tế và quân sự là yếu tố quan trọng để ngăn chặn ảnh hưởng của Liên Xô trước đây và Nga hiện nay. Châu Âu hoàn toàn phó mặc an ninh của mình cho Mỹ, quốc gia được cho là chăm lo và bảo vệ an ninh cho họ.

Nhưng với sự trở lại Nhà Trắng của ông Trump, nguyên tắc tưởng như bất di bất dịch đó đã thay đổi. Châu Âu bất ngờ khi ông Trump đưa ra các phát ngôn như thể châu Âu “xảo quyệt” đã thao túng Mỹ một cách thâm độc trong nhiều thập kỷ, khiến người Mỹ phải chịu chi phí cho quốc phòng của họ trong khi Đức, Pháp và các quốc gia khác tận hưởng chế độ phúc lợi xa hoa, nghỉ hưu sớm và cuộc sống vô tư. Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ - Pete Hegseth còn mạnh mẽ hơn khi chia sẻ với Phó tổng thống Mỹ J. D. Vance: “Tôi đồng tình với ông về sự ghê tởm của tình trạng ăn bám của châu Âu. Thật là thảm hại”.

Sự thật phũ phàng là Mỹ vẫn là thành viên NATO nhưng các nhà lãnh đạo châu Âu lo ngại rằng họ không còn có thể tin tưởng Mỹ sẽ trợ giúp khi cần thiết. Sự suy giảm vai trò của NATO, liên minh quân sự do Mỹ dẫn dắt, là điều mà các nhà lãnh đạo châu Âu chưa bao giờ nghĩ đến. Trong suốt 80 năm qua, châu Âu chưa bao giờ biết đến một cơ chế an ninh khác, họ chỉ luôn tuân theo chỉ đạo của Washington về các vấn đề địa chính trị. Cơ cấu an ninh châu Âu thời hậu Chiến tranh thế giới thứ hai dựa trên nền tảng đồng minh xuyên Đại Tây Dương đã bị rạn vỡ nghiêm trọng. Tờ Le Monde của Pháp đã phải thừa nhận rằng châu Âu đang bị Mỹ bỏ rơi, đồng thời mô tả “trận bão” Donald Trump để lại những thiệt hại đáng kể cho châu lục.

Giờ đây, châu Âu phải xây dựng lại tư duy chiến lược và năng lực, học lại cách bảo vệ an ninh của mình. Nói cách khác là châu Âu phải tự cứu chính mình. Nhiều nhà lãnh đạo châu Âu đã nói về việc châu lục này cần có quân đội riêng, một quân đội của châu Âu. Liên minh châu Âu đã tính đến việc đẩy mạnh sự tự chủ thông qua các sáng kiến như thành lập Lực lượng phản ứng nhanh của khu vực, dự kiến khoảng 5.000 quân vào năm 2026.

Tuy nhiên, từ kế hoạch đến hiện thực không phải là điều dễ dàng. Châu Âu sẽ phải làm nhiều hơn chứ không chỉ tuyên bố suông trong bối cảnh châu lục đã thiếu đầu tư vào quốc phòng trong hơn 30 năm qua. Viện nghiên cứu chiến lược quốc tế (IISS) cho rằng châu Âu sẽ phải đối mặt với thách thức khi phải bỏ ra chi phí lớn để lấp đầy khoảng trống an ninh do việc thu hẹp quy mô quân đội Mỹ trên lục địa này để lại. Theo IISS, ước tính chi phí để thay thế thiết bị và năng lực của Mỹ tại châu Âu trong 25 năm tới sẽ lên tới 1.000 tỷ đô la, trong đó khoảng 1/5 là chi phí bổ sung 400 máy bay trên khắp châu Âu, một yêu cầu quá khó khăn khi dây chuyền sản xuất đã quá tải.

Hiện các nước thành viên NATO đã cam kết nâng mức chi tiêu quốc phòng lên 2% GDP nhưng quá trình thực hiện đòi hỏi phải mất một thập kỷ. Thêm vào đó, dù có đủ tiềm lực tài chính để xây dựng một lực lượng phòng thủ đáng kể, châu Âu vẫn đối mặt với những thách thức như làm sao để các hệ thống có thể phối hợp với nhau, làm thế nào để đồng bộ hóa các hệ thống vệ tinh, cảm biến và các công nghệ quốc phòng...

Khó khăn chồng chất nhưng châu Âu không có đường lùi khi khái niệm đồng minh với Mỹ đã nhạt dần.