Hành trình tìm thuốc chữa sốt rét cho bộ đội

Khi tôi về A4 đúng dịp toàn khoa tràn ngập 2 loại bệnh sốt rét và giun xoắn. Giun xoắn là một bệnh ký sinh trùng từ thịt lợn chế biến chưa chín. Sau chiến thắng Luông Nậm Thà, sào huyệt của Vàng Pao ở Bắc Lào. Ngoài những chiến lợi phẩm như súng đạn... ta thu được rất nhiều lợn. Bộ đội ta và Lào liên hoan ăn tiết canh, nem chua nên bị nhiễm giun xoắn hàng loạt, nhiều ca quá nặng tử vong. Những bệnh nhân sống sót mang những di chứng sơ cứng, suy kiệt.

Bệnh sốt rét là một bệnh phổ biến nhất thời gian đó. Đại đa số bệnh nhân đến từ chiến trường miền Nam, Lào, sau này thêm những bệnh nhân đến từ Campuchia mà ta thường gọi là chiến trường K, một số ít từ biên giới phía Bắc. Nhiều đợt bệnh nhân sốt rét về dồn dập trong khi khoa A4 chỉ có khoảng 40 giường mà bệnh nhân hàng trăm người khoa gặp khó khăn chỗ nằm. Chúng tôi phải kê thêm giường trong các buồng bệnh, không đủ chỗ nữa phải nằm tạm ở hành lang, hoặc phải gửi các khoa bạn trong viện. Không ít trường hợp viện 108 không đủ chỗ thu dung chúng tôi phải chuyến về các bệnh viện khu vực nhất là viện Quân y 105 ở Sơn Tây. Chúng tôi phải sang các khoa và tới các viện tuyến dưới để chỉ đạo điều trị nên công việc rất dồn dập.

Ngoài sốt rét thông thường còn nhiều ca sốt rét ác tính các thể như thể thần kinh hôn mê sâu, bội nhiễm phổi dễ tử vong, sốt rét ác tính thể gan mật, sốt rét suy kiệt phù thũng, hoàng đản, gan lách to. Bệnh nhân chết vì bội nhiễm vì suy kiệt, thiếu máu nặng, không ít trường hợp hồng cầu chỉ còn lại dưới 1 triệu. Một thể sốt rét nặng nữa là sốt rét đái huyết cầu tố do quá nhiều ký sinh trùng phá vỡ hồng cầu hàng loạt và trạng thái thiếu hụt G.6 PD. Nhiều trường hợp suy ống thận cấp chúng tôi phải kết hợp với Khoa Thận tiết niệu để thẩm phân phúc mạc, thẩm phân máu.

Để chỉ đạo phòng chống sốt rét, chúng tôi phải thay nhau đi tuyến để nghiên cứu. Tôi cùng các bác sĩ (BS) Trần Trọng Thiện đi Campuchia, Quân khu 9, Yên Bái. Các BS Nguyễn Văn Khuê, Vương Phúc Đường, Bùi Trí Cường đi Tây Nguyên cắm chốt ở Viện Quân y 211, Sư đoàn 10, Quân đoàn 3, thị xã Hà Giang (cũ) đón bệnh nhân sốt rét ở biên giới Vị Xuyên về. Tôi đi Campuchia theo Sư đoàn 330 và 339 ở mặt trận Tà Xanh, Săm Lốp,... Nhờ vậy chúng tôi đã sinh thiết gan nhiều bệnh nhân sốt rét, triển khai các phác đồ nghiên cứu khoa học các cấp, nhất là cấp Nhà nước.

Ở chiến trường Campuchia, quân ta thương vong chủ yếu vì sốt rét và mìn. Sốt rét ác liệt vì khí hậu nóng ẩm, muỗi Anophen nhiều truyền P. Falciparum kháng thuốc. Thuốc sốt rét đã thiếu, kí sinh trùng lại kháng với đủ loại thuốc ta có Quinin cũng bị kháng, song Quinin cũng rất hiếm phần vì ta đang trong tình trạng bị cấm vận, phần vì không đủ ngoại tệ để mua. Vì vậy đã nhiễm sốt rét thường kéo dài dẫn tới sốt rét ác tính (SRAT). Sốt rét ảnh hưởng nặng nề tới quân số và sức chiến đấu của bộ đội ta và bạn.

Giữa lúc chiến sự ác liệt tại sào huyệt Pôn Pốt tôi được lệnh của Cục Quân y, Bộ Quốc phòng tăng cường cho Sư đoàn 330 Quân khu 9, mặt trận 979, tham gia chiến dịch mùa khô năm 1980 với nhiệm vụ chỉ đạo chống sốt rét. Trước khi đi tôi nhận được thông tin của Tổng cục y tế thế giới (nay là WHO) cho biết Trung Quốc phát hiện thuốc Qynghaosu (thanh hao tố) chiết suất từ cây thanh hao hoa vàng chữa sốt rét có hiệu quả. Trong một cuộc sinh hoạt khoa học của ngành truyền nhiễm dịch tễ tôi thông báo thông tin này thì nhiều bác sĩ, giáo sư không tin lắm cho là cây này chắc chỉ là một loại dược thảo trong vườn thuốc nam ở các đơn vị mà thôi. Tuy nhiên những hình ảnh bộ đội trẻ măng gục ngã trước sốt rét đã hi sinh làm cho lòng tôi day dứt, trăn trở suy nghĩ.

Lên tận chốt sát biên giới Campuchia Thái Lan, tôi thấy bệnh nhân bị sốt rét nhất là sốt rét ác tính chuyển vận về phía sau rất khó khăn, trên đường có thể bị địch phục kích hoặc dẫm phải mìn. Đi lên đó chúng tôi phải luôn đặt chân mình đúng vào vết bàn chân người đi trước để tránh bị mìn. Vận chuyển đã khó khăn, điều trị không kịp thời, thuốc lại bị kháng vì vậy từ chốt về tới bệnh xá, bệnh nhân thường chết dọc đường. Tôi nghĩ giá mà có loại thuốc hữu hiệu cho bệnh nhân hôn mê uống thuốc qua sonde dạ dày hoặc nhét vào hậu môn trong trường hợp sốt rét ác tính ở chốt không thể truyền dịch tải thuốc thì sẽ cứu được nhiều trường hợp. Ý tưởng này đã gợi mở cho tôi 2 đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước sau này là thuốc đạn Artemisinin đặt vào hậu môn chữa sốt rét ác tính và thuốc Artemisinin uống qua sonde dạ dày chữa sốt rét ác tính hôn mê sâu.

Hai phác đồ điều trị đó hy vọng được ứng dụng vào những tình huống không có điều kiện truyền thuốc vào tĩnh mạch và bệnh nhân hôn mê sâu không thể uống được như các bệnh nhân sốt rét ác tính trên trận địa xa các cơ sở điều trị vận chuyển khó khăn và nguy hiểm.

Về nước tôi bàn với PGS.TS Đinh Huỳnh Kiệt - Giám đốc Trung tâm nghiên cứu và kiểm nghiệm dịch, Cục Quân y tổ chức đi tìm kiếm cây thuốc này. Cứ mỗi lần đi công tác hay chữa bệnh ở đâu tôi cũng quan tâm để ý tìm cây thanh hao hoa vàng. Tôi rất hy vọng đây là chìa khóa để giải quyết bài toán nóng bỏng chữa sốt rét khi đó. Trong lúc tưởng chừng bế tắc thì vận may tình cờ đã đến. Số là nhân một chuyến đi cùng xe vào giảng dạy tại Học viện Quân y, tôi được gặp GS Vũ Văn Chuyên, một nhà thực vật học nổi tiếng hàng đầu ở nước ta. Tôi gạn hỏi GS Chuyên và nhận được câu trả lời: Cây này có thể tìm thấy ở Lạng Sơn và một số tỉnh phía bắc.

Vui mừng như mở cờ trong bụng, như bắt được vàng. Ngay hôm sau tôi đã qua cửa ngách sang Trung tâm Nghiên cứu kiểm nghiệm dịch quân đội gặp và trao đổi thông tin quý báu trên cho PGS.TS Đinh Huỳnh Kiệt. Tôi đề nghị tổ chức một đoàn lên Lạng Sơn và một số địa danh Việt Bắc theo lời mách bảo của GS Vũ Văn Chuyên. Rất vui mừng là đoàn đã tìm ra cây thanh hao hoa vàng. Tôi đề xuất và được PGS Kiệt chấp nhận là bước đầu chiết suất thô bán thuần khiết để ứng dụng lâm sàng nếu có kết quả sơ bộ sẽ tiến hành chiết suất tinh sau.

Tôi không nhớ rõ chính xác ngày, chỉ nhớ khoảng cuối năm 1987, tôi cùng BS Nguyễn Văn Khuê và Kỹ thuật viên xét nghiệm Vũ Huy Chiến sau khi được phép của viện lên Hà Giang đặt trạm nghiên cứu sốt rét tại thị xã Hà Giang, gần chiếc cầu treo mỏng mảnh bắc qua dòng sông Lô. Chúng tôi đặt trạm nghiên cứu ở đó vì bộ đội và nhân dân bị sốt rét nhiều chủ yếu do P. Vivax. Số bệnh nhân được điều trị khoảng 30 người, không có trường hợp P. Falciparum nào. Khoảng trên 80% bệnh nhân được điều trị bằng viên thanh cao hoa vàng bán thuần khiết cắt sốt và sạch ký sinh trùng.

Tháng 10-1988, tôi thay mặt nhóm nghiên cứu báo cáo hiệu quả sơ bộ điều trị sốt rét do P. Vivax tại hội nghị khoa học do Cục Quân y tổ chức tại Viện Quân y 108. Sau đó chúng tôi lại tổ chức một hội nghị mở rộng giới thiệu cây thanh cao hoa vàng và tác dụng chữa sốt rét tại Hà Nội trước các nhà khoa học trong nước với sự có mặt của GS Vũ Thị Phan - Viện trưởng viện Sốt rét và ký sinh trùng, GS Phạm Song - Bộ trưởng Bộ Y tế và GS.TSKH Bùi Đại - chuyên viên ngành phòng dịch Bộ Quốc phòng. Mọi người đều tâm đắc với cây thuốc quý này. Sau đó PGS.TS Đinh Huỳnh Kiệt cùng tập thể các dược sỹ, kỹ sư Trung tâm nghiên cứu và kiểm nghiệm dịch, Cục Quân y đã thành công chiết suất ra Artemisinin thuần khiết đầu tiên ở Việt Nam.

Được phép của Viện và của Cục Quân y chúng tôi đã mang viên Artemisinin đi nghiên cứu hiệu quả của thuốc tại nhiều đơn vị có nhiều quân số sốt rét. Sau này, các chế phẩm tiêm truyền của Artemisinin là Artesunate, Artemether, Arteether... ra đời chữa các thể sốt rét do P. Falciparum kháng thuốc, sốt rét ác tính giảm tỷ lệ sốt rét tại các đơn vị chiến đấu địa bàn rừng núi từ 70-80% còn 5-7% những năm đó và sau này chỉ còn 0-1% nâng cao sức chiến đấu của bộ đội tại các mặt trận. Tỷ lệ chết vì sốt rét ác tính, SRSK, sốt rét đái huyết cầu tố cũng giảm rõ rệt từ 10-40% trước đó xuống còn rất thấp (chỉ 0 đến 1- 2%). Như vậy thuốc Artemisinin đã cứu chữa khỏi sốt rét cho hàng triệu người trong quân và nhân dân ta, cứu được mạng sống cho hàng nghìn người.

Đề tài nghiên cứu sốt rét sau đó trở thành đề tài cấp nhà nước do GS.TS Bùi Đại làm chủ nhiệm, tôi làm thư ký đề tài và trực tiếp phụ trách những đề tài nhánh. Artemisinin và các chế phẩm được sản xuất quy mô lớn trong quân đội cũng như ở Viện Dược liệu Trung ương đã góp phần quyết định giảm tỉ lệ sốt rét trong quân và dân một cách ngoạn mục. Hiện sốt rét do P. Falciparum kháng thuốc hầu như được thanh toán trên quy mô toàn quốc. Cây thanh hao hoa vàng được đưa xuống trồng đại trà ở đồng bằng, chiết suất ra Atemisinin và các chế phẩm thừa dùng trong nước đã được xuất khẩu sang các nước. Thuốc đã soán ngôi số một của Quinin viên và Quinin tiêm chữa sốt rét.

Phát huy truyền thống của Bệnh viện Tung ương quân đội 108 anh hùng, tuy nghỉ hưu tôi vẫn rèn luyện theo tinh thần Bác Hồ dạy: “Tuổi già nhưng chí không già”, vẫn luôn hoạt động khoa học, viết sách tổng kết, tiếp tục phục vụ nhân dân, tham gia hoạt động từ thiện, tiếp tục cống hiến cho khoa học. Đồng thời, những lúc rảnh rang tôi thường lấy thú tiêu khiển với thơ phú ghi lại những cảm xúc chiến đấu trong đời bộ đội, những lúc tình cảm thăng hoa khi đi đây đi đó phục vụ sức khỏe bộ đội và nhân dân.

(1) Nguyên Giám đốc Bệnh viện Trung ương Quân đội 108