Đừng vội chặt đi ký ức xanh Hà Nội

Khi một hàng cây không chỉ là bóng mát

Có những hàng cây đã đứng đó trước khi nhiều thế hệ người Hà Nội được sinh ra. Chúng chứng kiến phố phường đổi thay, những ngôi nhà cũ nhường chỗ cho công trình mới, những con đường ngày càng đông đúc. Giữa nhịp sống hối hả, những tán cây vẫn lặng lẽ tỏa bóng, giữ lại một phần dáng vẻ thanh lịch, trầm mặc của Thủ đô.

Một buổi sáng mùa thu trên phố Phan Đình Phùng, nắng len qua những tầng lá sấu, rải xuống mặt đường những khoảng sáng đan xen. Tiếng chổi tre của công nhân vệ sinh hòa cùng tiếng xe đạp chở hoa chậm rãi đi qua. Dưới những vòm cây cổ thụ, người cao tuổi thong thả tập thể dục, từng nhóm bạn trẻ dừng lại ghi hình, chụp ảnh. Không phải ngẫu nhiên mà Phan Đình Phùng được nhiều người xem là một trong những con phố đẹp nhất Hà Nội. Vẻ đẹp ấy không chỉ đến từ những biệt thự cổ, những bức tường rêu phong hay nhịp điệu kiến trúc, mà còn từ những hàng cây đã gắn bó với phố qua nhiều thập kỷ.

Những cây sấu, cây nhội trên tuyến phố này không đơn thuần là những cá thể thực vật. Chúng góp phần tạo nên cấu trúc cảnh quan, điều hòa không gian sống và trở thành một phần ký ức của nhiều thế hệ người Hà Nội. Nhưng không phải loài cây nào, ở bất cứ vị trí nào, cũng mang lại sự dễ chịu. Những tranh luận gần đây về việc có nên di dời hoa sữa khỏi một số tuyến phố cho thấy một thực tế: Cây xanh đô thị vừa là tài sản sinh thái, vừa có thể trở thành nguồn gây bất tiện nếu việc lựa chọn loài, bố trí mật độ và tổ chức không gian chưa phù hợp.

Mùi hương hoa sữa từng đi vào thơ ca, âm nhạc như một dấu hiệu riêng của mùa thu Hà Nội. Thế nhưng, khi được trồng với mật độ dày ở những không gian chật hẹp, hương hoa đậm đặc lại có thể ảnh hưởng đến sinh hoạt của một bộ phận người dân. Giữa mong muốn giữ lại nét đặc trưng của phố phường và những phản ánh về chất lượng sống, câu hỏi đặt ra không đơn giản là giữ hay chặt bỏ. Điều cần được xem xét sâu hơn là, vì sao một loài cây vốn được yêu thích lại có thể trở thành nguyên nhân gây bất tiện? Trách nhiệm thuộc về đặc tính tự nhiên của cây, hay còn nằm ở cách con người lựa chọn, bố trí và quản lý cây xanh đô thị?

Chặt một cây chỉ mất vài giờ, tạo lại bóng mát phải chờ nhiều năm

Trước những ý kiến đề nghị đưa hoa sữa ra khỏi thành phố, KTS Nguyễn Khánh Huy, chuyên gia quy hoạch kiến trúc đô thị, cho rằng cần hết sức thận trọng với những quyết định chặt bỏ, thay thế cây xanh. Theo ông, kinh nghiệm từ một số quốc gia cho thấy việc điều chỉnh cây trồng đô thị là cần thiết khi một số loài không còn phù hợp với điều kiện sống, môi trường hoặc ảnh hưởng đến sức khỏe, sinh hoạt của người dân. Tuy nhiên, thay thế cây xanh không đơn giản là đào một gốc cây cũ lên rồi trồng xuống một cây mới.

Để hình dung khoảng thời gian cần thiết cho sự phát triển của cây, KTS Nguyễn Khánh Huy đưa ra các mốc, cây cần khoảng 1-2 năm để bén rễ, 3-5 năm để trổ hoa và 5-10 năm mới có thể xòe tán rộng. Những mốc thời gian này được ông sử dụng nhằm nhấn mạnh quá trình hình thành tán cây, không phải quy luật sinh trưởng chung cho mọi loài. Điều đáng suy nghĩ nằm ở khoảng thời gian giữa việc mất đi một cây trưởng thành và khi cây trồng thay thế có thể phát huy những chức năng tương tự. Một cây cổ thụ bị chặt bỏ đồng nghĩa với việc bóng mát tại vị trí ấy có thể mất đi ngay lập tức. Trong khi đó, cây non cần nhiều năm sinh trưởng mới tạo được tán đủ rộng để che nắng, góp phần cải thiện vi khí hậu và tạo cảnh quan.

Đối với những tuyến phố vốn đã thiếu không gian xanh, khoảng trống ấy không chỉ hiện diện trên vỉa hè mà còn tác động trực tiếp đến trải nghiệm hằng ngày của người đi bộ. Giữa những ngày hè oi nóng, người dân cần một khoảng bóng râm để dừng chân. Người già cần những lối đi có bóng mát. Trẻ em cần những khoảng xanh gần nhà. Đó là những nhu cầu rất cụ thể, không thể được đáp ứng ngay chỉ bằng việc hoàn thành một chỉ tiêu trồng cây.

Ở góc độ cảnh quan, mất đi một cây trưởng thành còn có thể làm thay đổi diện mạo cả tuyến phố. Những vòm lá vốn liên kết các công trình kiến trúc, tạo nên nhịp điệu không gian, có thể bị đứt đoạn. Đặc biệt, với những hàng cây gắn bó lâu đời cùng lịch sử đô thị, giá trị của chúng không thể chỉ được tính bằng đường kính thân cây, chiều cao hay diện tích tán lá. Một cây xanh có thể được thay thế về mặt số lượng, nhưng ký ức mà nó lưu giữ trong đời sống cộng đồng không dễ dàng tái tạo.

Bởi vậy, việc thay thế cây cần được cân nhắc trên nhiều phương diện: Mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt, tình trạng sức khỏe và an toàn của cây, giá trị cảnh quan, khả năng đánh chuyển, phương án trồng bổ sung và thời gian phục hồi độ che phủ. Sự thận trọng không có nghĩa là giữ lại mọi cây xanh bằng mọi giá. Những cây nguy hiểm, suy yếu nghiêm trọng hoặc không còn phù hợp với không gian sống vẫn cần được xử lý theo đánh giá chuyên môn. Nhưng giữa hai lựa chọn giữ nguyên và chặt bỏ còn có những giải pháp khác cần được xem xét.

Theo KTS Nguyễn Khánh Huy, hoa sữa chỉ là một trường hợp cụ thể của bài toán lựa chọn loài cây và mật độ trồng. Loài cây này không nằm trong danh mục 18 loài cây cấm trồng vừa được Hà Nội công bố. Danh mục gồm bã đậu, bồ hòn, bồ kết, cao su, cô ca cảnh, bông gòn, lòng mức, mã tiền, me keo, ô đầu, dướng, siro, sưng Nam bộ (sơn lu), tỏi độc, thông thiên, trúc đào, trứng cá và dâu da. Những lý do được nêu liên quan đến độc tố, gai, nguy cơ cành gãy hoặc ảnh hưởng đến vệ sinh môi trường. Việc hoa sữa không thuộc danh mục cấm trồng không đồng nghĩa loài cây này phù hợp với mọi tuyến phố, mọi mật độ. Ngược lại, những phản ánh về mùi hương cũng chưa đủ để kết luận rằng cần loại bỏ toàn bộ hoa sữa khỏi không gian đô thị.

Theo thông tin được nêu, Trung tâm Quản lý hạ tầng kỹ thuật Hà Nội đã yêu cầu khảo sát từng tuyến phố, từng cây, lấy ý kiến các hộ dân chịu ảnh hưởng để nghiên cứu phương án phù hợp. Đây là hướng tiếp cận cần thiết bởi mức độ ảnh hưởng của một loài cây phụ thuộc vào nhiều yếu tố: Mật độ trồng, khoảng cách đến nhà dân, chiều rộng đường phố, khả năng thông thoáng và đặc điểm sử dụng không gian. Một cây hoa sữa đứng riêng lẻ trong khuôn viên rộng có thể tạo nên điểm nhấn cảnh quan. Nhưng nhiều cây cùng loài trồng dày trên một tuyến phố hẹp có thể tạo ra trải nghiệm hoàn toàn khác.

KTS Nguyễn Khánh Huy cho rằng việc lựa chọn cây xanh cần bắt đầu từ hình dung về con phố khi cây trưởng thành. Tán cây sẽ vươn tới đâu? Có ảnh hưởng đến ban công, công trình kiến trúc hay không? Có tạo được bóng mát cho người đi bộ? Có che khuất tầm nhìn hoặc gây bất tiện trong sinh hoạt? Đó là những câu hỏi phải được đặt ra ngay từ khi quy hoạch, thay vì chờ đến lúc cây phát triển rồi mới tìm cách xử lý những xung đột phát sinh. “Chẳng hạn, với phố cũ, việc chọn cây cần tính đến chiều rộng vỉa hè, độ cao nhà và khoảng cách giữa các mặt tiền. Tán cây cần hài hòa với kiến trúc, vừa tạo bóng mát vừa giữ được tầm nhìn tới những công trình có giá trị. Đó cũng là cách gìn giữ nét riêng của từng con phố”, ông Huy nhìn nhận.

Từ câu chuyện hoa sữa có thể thấy, một quyết định quản lý cây xanh hợp lý không nên chỉ trả lời câu hỏi có chặt bỏ hay không, mà phải giải quyết được những bất tiện hiện tại, đồng thời bảo đảm lợi ích môi trường lâu dài.

Hà Nội đang thay đổi từng ngày. Những tuyến đường mới mở, các khu đô thị tiếp tục hình thành, hạ tầng kỹ thuật ngày càng phát triển. Trong quá trình ấy, xung đột giữa không gian dành cho cây xanh với nhu cầu xây dựng, giao thông và sinh hoạt là điều khó tránh khỏi. Nhưng chính trong những thời điểm phải lựa chọn, giá trị của tư duy phát triển bền vững càng cần được thể hiện rõ. Không phải cây nào cũng có thể giữ lại. Không phải hàng cây nào cũng phù hợp mãi với điều kiện đô thị đang thay đổi. Song mọi quyết định thay thế cần dựa trên đánh giá khoa học, công khai lý do và có phương án bảo đảm lợi ích lâu dài cho cộng đồng.

Một đô thị hiện đại không nhất thiết phải đánh đổi những tán cây lâu năm để có những con đường khang trang. Sự phát triển đáng mong đợi hơn là khi hạ tầng mới được kiến tạo mà những giá trị cảnh quan, sinh thái và ký ức vẫn được trân trọng. Bởi giữ lại một cây xanh không chỉ là giữ bóng mát của hôm nay. Đó còn là giữ một phần ký ức Hà Nội và gìn giữ lời hứa về một thành phố đáng sống cho những thế hệ mai sau.