Đánh thức giá trị di tích Hoành Sơn Quan - Đèo Ngang

Ngày 21/5, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Hà Tĩnh phối hợp Hội Khoa học Lịch sử Hà Tĩnh và UBND phường Hoành Sơn tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Hoành Sơn Quan - Đèo Ngang: Những vấn đề về lịch sử và văn hóa”.

Nằm trên dãy Hoành Sơn hùng vĩ, án ngữ nơi tiếp giáp giữa Hà Tĩnh và Quảng Trị, Hoành Sơn Quan từ lâu được xem là chứng tích đặc biệt trong tiến trình lịch sử dân tộc. Không chỉ mang dấu ấn kiến trúc quân sự thời Nguyễn, công trình còn gắn với nhiều biến động lịch sử, đời sống văn hóa và tín ngưỡng của cư dân miền trung qua nhiều thế kỷ.

Phát biểu tại hội thảo, ông Trần Báu Hà, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh HÀHà Tĩnh nhấn mạnh, Hoành Sơn Quan là di sản đa giá trị, hội tụ nhiều yếu tố nổi bật về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, cảnh quan và tâm linh. Những kết quả nghiên cứu, tham luận tại hội thảo sẽ là cơ sở khoa học quan trọng để các cơ quan chức năng tiếp tục hoàn thiện hồ sơ đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Hoành Sơn Quan là di tích lịch sử cấp quốc gia.

Theo ông Trần Báu Hà, việc bảo tồn Hoành Sơn Quan cần được đặt trong tổng thể không gian liên kết phát triển vùng. Thời gian tới, Hà Tĩnh sẽ phối hợp với Quảng Trị xây dựng các tuyến, điểm và sản phẩm du lịch liên vùng gắn với không gian văn hóa Hoành Sơn - Đèo Ngang; kết nối hệ thống di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, du lịch tâm linh và du lịch sinh thái giữa khu vực phía nam Hà Tĩnh với phía bắc Quảng Trị. Qua đó, hình thành các sản phẩm du lịch đặc trưng, góp phần thúc đẩy phát triển du lịch, dịch vụ và kinh tế địa phương.

Dưới góc nhìn lịch sử, PGS, TS Nguyễn Tất Thắng, Khoa Lịch sử, Trường đại học Sư phạm, Đại học Huế cho biết, Hoành Sơn Quan được xây dựng năm 1833 dưới triều vua Minh Mạng, giữ vai trò cửa ải chiến lược trên tuyến giao thông Bắc - Nam, đồng thời là tuyến phòng thủ từ xa bảo vệ Kinh đô Huế.

Qua các thư tịch cổ, Hoành Sơn còn được xác định là ranh giới địa - chính trị quan trọng, gắn với nhiều dấu mốc trong lịch sử bảo vệ và mở mang lãnh thổ dân tộc.

Theo PGS, TS Nguyễn Tất Thắng, bên cạnh giá trị lịch sử, quân sự và kiến trúc, Hoành Sơn Quan còn là không gian văn hóa giàu tính biểu tượng. Di tích hiện có nhiều tiềm năng để phát triển du lịch văn hóa - lịch sử, song cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn và phát huy giá trị di sản theo hướng bền vững.

TS Nguyễn Khắc Thái cho rằng, trên hành trình thiên lý Bắc - Nam, Đèo Ngang - Hoành Sơn Quan đã đi vào nhiều thi phẩm nổi tiếng của các tao nhân, mặc khách, qua đó góp phần bồi đắp chiều sâu lịch sử và giá trị văn hóa đặc sắc của di tích.

Từ việc khảo cứu cấu trúc, công năng, chủ thể sở hữu, chủ thể quản lý cũng như hiện trạng di tích, TS Nguyễn Khắc Thái chỉ ra nhiều vấn đề cần quan tâm trong công tác bảo tồn hiện nay. Trong đó, vấn đề quan trọng hàng đầu là xác định chủ thể quản lý di tích một cách phù hợp, trên cơ sở lịch sử hình thành, đặc điểm cấu trúc, công năng và quá trình vận hành của Hoành Sơn Quan, bảo đảm cả tính khoa học lẫn tính thực tiễn.

Tại hội thảo, các đại biểu tập trung thảo luận nhiều nội dung liên quan đến quá trình hình thành, phát triển của Hoành Sơn Quan qua các thời kỳ lịch sử; giá trị lịch sử, văn hóa của di tích; đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản trong giai đoạn tới.

Nhiều ý kiến đề xuất tăng cường cơ chế phối hợp liên vùng giữa Hà Tĩnh, Quảng Trị và các địa phương miền trung nhằm hình thành tuyến du lịch di sản có tính kết nối cao; gắn chặt công tác bảo tồn với phát triển du lịch bền vững, bảo đảm hài hòa giữa khai thác và gìn giữ giá trị nguyên gốc của di tích.

Các đại biểu cũng kiến nghị sớm xây dựng hồ sơ khoa học trình cấp có thẩm quyền xếp hạng Hoành Sơn Quan là di tích cấp quốc gia, tạo cơ sở pháp lý cho công tác quản lý, bảo tồn lâu dài. Cùng với đó là tăng cường cơ chế phối hợp giữa các địa phương trong tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị di tích theo hướng thống nhất, đồng bộ.

Một số ý kiến nhấn mạnh yêu cầu xây dựng các sản phẩm du lịch đặc trưng gắn với Hoành Sơn Quan nhằm tạo điểm nhấn cho không gian du lịch văn hóa - lịch sử khu vực miền trung; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý, quảng bá di sản thông qua số hóa tư liệu, xây dựng bản đồ số và các nền tảng truyền thông đa phương tiện về Hoành Sơn Quan.