BẾN NGỰ (HẢI PHÒNG) – NƠI DẤU CHÂN LỊCH SỬ HÓA THÀNH BIỂU TƯỢNG

I. Một dấu mốc không thể thay thế

  Đúng 16 giờ ngày 20 tháng 10 năm 1946, chiến hạm Dumont d’Urville đưa Chủ tịch Hồ Chí Minh cập Bến Ngự, kết thúc bốn tháng hai mươi ngày Người rời Tổ quốc để thực hiện sứ mệnh ngoại giao tại Pháp. Đó là lần đầu tiên Người về thăm Hải Phòng trên cương vị Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa; và cũng là lần đầu tiên một nền độc lập mới hơn một năm tuổi đón vị nguyên thủ của mình trở về từ bàn đàm phán với chính thế lực đang muốn tước đoạt nền độc lập ấy.

Phải đặt ngày 20 tháng 10 vào đúng chuỗi sự kiện của nó mới thấy hết sức nặng. Hội nghị Fontainebleau không đi tới một hiệp định. Tạm ước 14 tháng 9 được ký để giữ hòa bình thêm được ngày nào hay ngày ấy. Trên đường về, tại vịnh Cam Ranh, Người còn phải gặp Cao ủy Pháp để bàn việc thi hành Tạm ước. Và chỉ một tháng sau khi con tàu cập Bến Ngự, chính thành phố này nổ súng chống quân Pháp gây hấn; chưa đầy hai tháng sau, cả nước bước vào kháng chiến. Bến Ngự, vì thế, không phải bến đỗ của một chuyến đi. Đó là điểm giao giữa hòa bình và chiến tranh, giữa những gì còn cứu vãn được bằng đối thoại và những gì buộc phải bảo vệ bằng xương máu.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp, trong hồi ký, nhớ mãi hồi còi dài của chiến hạm chiều hôm ấy làm rung động trái tim hàng chục vạn người. Nhưng có một chi tiết đáng nhớ hơn cả tiếng còi: sau lễ chào cờ và duyệt đội danh dự hai nước, Người nhận bó hoa từ đại diện chính quyền thành phố rồi tặng lại cho viên đại tá đại diện phía Pháp. Hôm sau, Người mời đồng bào đến xem một trận bóng đá giữa đội Hải Phòng và thủy thủ Pháp, để tỏ rõ thiện chí hòa bình của nhân dân Việt Nam. Trong hai cử chỉ ấy có toàn bộ bản lĩnh ngoại giao Hồ Chí Minh: mềm mỏng tới cùng với kẻ mạnh, nhưng không một bước lùi về nguyên tắc. Đảng bộ, quân và dân Hải Phòng đã đón Người bằng cả tấm lòng; và chỉ một tháng sau đã chứng minh tấm lòng ấy bằng trận chiến giữ thành phố, để rồi được Người tặng lá cờ thêu hai chữ “Trung dũng”.

II. Ba lớp giá trị hội tụ ở một bến sông

Giá trị thứ nhất là bản lĩnh bảo vệ độc lập đi cùng khát vọng hòa bình. Bến Ngự minh chứng rằng hòa bình không phải sự nhu nhược. Bài học “kiên định về mục tiêu, linh hoạt về phương pháp” của năm 1946 vẫn nguyên giá trị với một thành phố cảng đang hội nhập sâu rộng như Hải Phòng: chủ động mở cửa, tôn trọng đối thoại, nhưng không bao giờ đánh đổi lợi ích cốt lõi của dân tộc.

Giá trị thứ hai là phong cách gần dân, trọng thực chất. Tại cuộc mít tinh ở vườn hoa bên sông Lấp sáng 21 tháng 10, Người nói với đồng bào: “Trong 4 tháng 20 ngày, đồng bào nhớ tôi và tôi cũng trong 4 tháng 20 ngày tôi nhớ đồng bào”. Thấy dân đứng chờ dưới nắng, Người nhắc: nắng rồi, đồng bào khát nước, xin trở về gắng sức làm việc cho nước vững vàng. Người biểu dương phong trào “Khỏe vì nước” của thanh niên và mong Hải Phòng trở thành thành phố gương mẫu của nước ta. Một nguyên thủ vừa rời bàn đàm phán sinh tử, điều đầu tiên quan tâm lại là cái nắng trên đầu dân. Vì thế, tưởng niệm Bác ở Bến Ngự không thể dừng ở một hình tượng để chiêm ngưỡng; nó phải nhắc rằng “học tập và làm theo” Người được đo bằng việc thật, bằng sự tận tụy với dân và bằng việc chống bệnh hình thức.

Giá trị thứ ba là ký ức của thành phố Cảng. Bến Ngự nằm trong khu bến Sáu Kho, bến cảng đầu tiên của Hải Phòng, hơn 150 năm tuổi, nơi phong trào công nhân đất Cảng trưởng thành. Ở đó, lịch sử dân tộc, lịch sử thành phố và ký ức của những thế hệ công nhân cảng chồng lên nhau trong vài trăm mét bờ sông. Rất ít địa điểm ở Việt Nam có được sự hội tụ ấy.

III. Vì sao phải nghiên cứu ngay lúc này

Lý do không chỉ nằm ở con số 80 năm. Lý do nằm ở hiện trạng: khu bến cảng Hoàng Diệu, nơi có Bến Ngự lịch sử, đã bàn giao toàn bộ mặt bằng cho thành phố để xây cầu Nguyễn Trãi và chỉnh trang đô thị ven sông Cấm. Dải đất gần 64 héc-ta này đang được quy hoạch lại, với định hướng ưu tiên công cộng, thương mại, dịch vụ và một phần nhà ở. Các cầu cảng sẽ bị tháo dỡ; nhà kho sẽ bị san bằng; dấu tích của bến cảng cũ đang biến mất từng tháng.

Đây là cơ hội duy nhất, và cũng là nguy cơ duy nhất. Cơ hội, vì lần đầu tiên sau 150 năm, bờ sông được trả lại cho cộng đồng và một không gian ký ức có thể được thiết kế ngay từ bản vẽ quy hoạch. Nguy cơ, vì nếu dấu mốc 20 tháng 10 năm 1946 không được ghi vào quy hoạch ngay bây giờ, thì năm năm nữa Bến Ngự sẽ chỉ còn trên trang sách, và thế hệ sau sẽ hỏi: thành phố đã nghĩ gì khi biến nơi Bác Hồ đặt chân trở về Tổ quốc thành một dãy nhà thương mại? “Trả lại bờ sông cho cộng đồng” phải bắt đầu bằng trả lại ký ức cho bờ sông. Đất ven sông sau di dời cảng là tài sản chung của nhân dân; dành một phần xứng đáng của nó cho lịch sử là đòi hỏi của công bằng, không phải của hoài niệm.

Hải Phòng đã có Nhà hát thành phố nơi hồi còi báo tin vui năm ấy, có vườn hoa bên sông Lấp nơi Người nói chuyện với đồng bào. Thiếu chính điểm bắt đầu của tuyến ký ức: nơi con tàu cập bến. Đặt tượng Người tại Bến Ngự là nối lại mắt xích đầu tiên của câu chuyện.

IV. Tượng đài không phải là đích, lòng dân mới là nền

Chính vì ý nghĩa lớn, đề xuất này cần được nghiên cứu một cách khắt khe nhất, dưới sự chủ trì của Thành ủy và chính quyền thành phố, với sự tham gia của giới sử học, kiến trúc, mỹ thuật và chính người dân. Bốn điều kiện cần được coi là tiên quyết.

Thứ nhất, hồ sơ lịch sử phải đi trước bản vẽ. Cần đối chiếu Biên niên tiểu sử Chủ tịch Hồ Chí Minh, bản đồ cảng, ảnh tư liệu và nhân chứng để xác định vị trí Bến Ngự năm 1946 trong tương quan với cầu Nguyễn Trãi và quy hoạch mới. Nếu công trình không thể đặt đúng dấu tích gốc, phải nói rõ với nhân dân vì sao và cách nối không gian tưởng niệm với địa điểm thật. Tính chân thực của địa điểm không thể thay bằng lời giới thiệu.

Thứ hai, tiết chế là một giá trị. Bác Hồ cả đời chống xa hoa, hình thức; một công trình tưởng niệm Người mà đồ sộ, tốn kém sẽ tự mâu thuẫn với điều nó muốn tôn vinh. Nên so sánh nghiêm túc các phương án: tượng độc lập; tượng gắn bia và không gian trưng bày; hay một tổng thể ký ức quy mô vừa phải, giữ lại vài dấu tích của bến cảng cũ. Phương án đúng là phương án kể được câu chuyện, không phải phương án cao nhất.

Thứ ba, minh bạch là lá chắn. Nguồn vốn, dự toán, quy trình lựa chọn phương án nghệ thuật phải được công khai; nếu xã hội hóa, phải đúng quy định và không tạo áp lực đóng góp lên người dân. Một công trình vì dân được làm minh bạch sẽ không còn chỗ cho bất kỳ sự xuyên tạc nào.

Thứ tư, phải có đời sống sau khánh thành. Đơn vị quản lý, kinh phí bảo trì, chương trình giáo dục với trường học, cách kể chuyện bằng tư liệu và công nghệ, tất cả phải được xác định từ đầu. Một tượng đài chỉ sống khi học sinh đến tìm hiểu, người dân tự hào dẫn khách phương xa tới và tự nguyện gìn giữ nó như của mình. Tình cảm với Bác thì nhân dân đã sẵn; sự đồng thuận với một phương án cụ thể thì phải đi hỏi, và hỏi thật.

Tám mươi năm trước, một con tàu cập bến và một thành phố đã đứng chờ dưới nắng. Hôm nay, thành phố ấy đang vẽ lại bờ sông của mình. Giữ được Bến Ngự trong bản vẽ ấy là cách Hải Phòng nói với tương lai rằng nó biết mình từ đâu đi lên; và là cách để lời căn dặn về một “thành phố gương mẫu” không nằm trong tủ kính bảo tàng, mà đứng ngay bên dòng sông, nơi mỗi thế hệ có thể đến, nhìn, và tự hỏi mình đã làm gì cho nước vững vàng.