Đại tá, nhà báo Xuân Mai: Một đời say mê, trách nhiệm với nghề

Từ chiến hào Điện Biên Phủ đến Báo Phòng không - Không quân

Nhà báo Nguyễn Xuân Mai (tên thường gọi là Xuân Mai), sinh năm 1935, tại xã Văn Bình, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây (cũ). Ông đi bộ đội từ năm 1952, khi còn rất trẻ. Điều thú vị là, ông đến với nghề làm báo bằng hai bài viết: “Chỉnh huấn” là gì? và “Xuôi dòng Tân Long”, được dán trên “báo liếp” của đơn vị khi là chiến sĩ thuộc Đại đội phòng không - trợ chiến 675, Đại đoàn 316, vào năm 1952.

Về hai bài báo đó, có lần ông kể với tôi: Thực ra, tớ chỉ tập hợp lại những lời giảng giải của Tiểu đội trưởng Đồng Quốc Huệ trong đợt sinh hoạt chỉnh huấn mà tớ nhớ được và gắn suy nghĩ của mình vào. Còn ở bài sau, tớ tả cảnh đại đội lên rừng khai thác nứa về làm lán trại. Cũng đơn giản vậy thôi... Rồi, khi hai tác phẩm đó vừa được “đăng” lên tấm liếp, anh em đọc được thì trìu mến gọi Xuân Mai là “nhà báo” và thủ trưởng cũng khen, rồi giao ngay cho “nhà báo trẻ” nhiệm vụ chọn bài của anh em trong đơn vị để dán lên liếp.

Trong chiến dịch Điện Biên Phủ, đơn vị ông được giao nhiệm vụ ở hướng đánh Đồi A1. Để thực hiện phương châm “đánh chắc, tiến chắc” đơn vị tập kết cách địch chừng 2km, bộ đội phải làm hầm cho từng tiểu đội ở. Để kịp thời tuyên truyền, động viên bộ đội, “báo hầm” ra đời và “nhà báo trẻ” Xuân Mai lại được giao nhiệm vụ tổng hợp (kể cả sưu tầm) tin tức cho báo.

Tiếp sau chiến dịch Điện Biên Phủ, đời binh nghiệp của ông luôn gắn với cây bút, gắn với công tác tuyên truyền - báo chí. Trong đó, năm 1958, ông được đơn vị cử đi đào tạo nghiệp vụ báo chí, để rồi tháng 4-1961, được giao phụ trách Tờ tin Phòng không, thuộc Bộ Tư lệnh Phòng không. Cho đến năm 1965, khi thành lập Báo PK-KQ, ông cùng một số cán bộ trong Quân chủng được điều về xây dựng tờ báo. Thế hệ đầu tiên của Báo PK-KQ ấy đã phải trải qua bao khó khăn, gian khổ để tạo dựng tờ báo trong hoàn cảnh quân và dân miền Bắc phải đương đầu với cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân của đế quốc Mỹ.

Từ tháng 10-1969, nhà báo Xuân Mai được giao giữ cương vị Tổng Biên tập Báo PK-KQ và đảm nhận cương vị này đến khi nghỉ hưu.

Khắc sâu trong ký ức về những năm tháng công tác ở Báo PK-KQ, trong nhiều lần trò chuyện, Nhà báo Xuân Mai không giấu niềm tự hào về thế hệ những nhà báo - chiến sĩ đầy nhiệt huyết, dũng cảm và tài năng. Ông bảo, thời kỳ đó Quân chủng PK-KQ được ưu tiên tuyển chọn những người có trình độ văn hóa cao, là sinh viên hoặc đã tốt nghiệp đại học với mục đích đẩy nhanh quá trình đào tạo, huấn luyện làm chủ vũ khí, khí tài hiện đại trong Quân chủng. Báo PK-KQ cũng được lựa chọn phóng viên từ những đối tượng đã được chắt lọc đó. Thực tế, sau này có rất nhiều cán bộ, phóng viên của Báo PK-KQ đã phát triển thành những nhà văn, nhà báo tên tuổi của những cơ quan báo chí trung ương.

Ông say sưa kể về chuyện tổ chức làm báo nơi sơ tán với những phương tiện hết sức thô sơ; về những phóng viên phải đạp xe vào tận Thanh Hóa, Nghệ An để “phục” đón trước sự kiện, rồi bám sát trận địa khi bom rơi đạn nổ chụp ảnh, lấy tư liệu viết bài. Nhất là trong Chiến dịch Điện Biên Phủ trên không, tháng 12-1972, không quản gian khó, hiểm nguy, phóng viên của Báo xung phong tỏa đi các sân bay, trận địa cao xạ, tên lửa, ra đa nên đã kịp thời có những hình ảnh, tin tức nóng hổi về quá trình chiến đấu và chiến công của bộ đội PK-KQ cho các báo.

Kỷ niệm mà nhà báo Xuân Mai đặc biệt trân trọng là những lần được đón Bác Hồ, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đến thăm, động viên và chỉ đạo bộ đội PK-KQ. Trước mỗi sự kiện đó, tòa soạn chuẩn bị kỹ lắm. Đồng chí nào được phân công đều rất hào hứng và thực hiện với trách nhiệm cao nhất. Những tư liệu được Báo PK-KQ ghi lại không chỉ đáp ứng tốt nhiệm vụ tuyên truyền khi đó, mà còn trở thành tư liệu quý, được lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng PK-KQ ngày nay.

Nhớ lại hơn 20 năm ở Báo PK-KQ, nhà báo Xuân Mai tự hào lắm. Ông bảo, nhiều lúc nhớ lại trận địa, sân bay, nhớ lại những người đồng chí đồng đội đã hy sinh trong chiến tranh mà thấy nao nao trong lòng.

Tháng 8-1990, ông được nghỉ hưu với quân hàm Đại tá.

Người “lính già” đầu quân vào Báo Cựu Chiến binh Việt Nam

Nghỉ hưu được 4 tháng, nhà báo Xuân Mai đầu quân vào Báo CCB Việt Nam khi tờ Báo này vừa được Bộ Văn hóa - Thông tin cấp phép. Ông cùng với 6 cán bộ, nhà báo trong quân đội đầy tâm huyết đã đặt những viên gạch đầu tiên xây dựng tờ báo. Thật xúc động khi đọc những bài viết của ông đã đăng trên Báo CCB Việt Nam: “Tòa soạn gốc doi” và “Nhớ những ngày làm báo Hội”.

Qua những bài viết đó, tôi biết được chuyện Tổng biên tập Trần Minh Bắc triệu tập phiên họp đầu tiên tại “Tòa soạn gốc doi” để triển khai kế hoạch ra số báo đầu tiên và phân công chức trách cho từng người. Cùng với xây dựng đề cương, việc cấp bách đầu tiên mà ai cũng phải lo giải quyết là kinh phí. Mà ở đây mới chỉ lo sao có tiền mua giấy, tiền in báo thôi, chứ chưa tính đến nhuận bút hay tiền lương và các chi phí khác. Nhớ lại cái thời tòa soạn phải “tự túc toàn phần” ấy, ông không khỏi bùi ngùi: Làm báo mà không có lương làm báo, giấy viết bản thảo, từng người đều phải tự túc. Ngay cả máy ảnh, phim chụp ảnh, ai có thì đóng góp, tòa soạn không có tiền mua. Bài và ảnh đăng báo đều không có tiền trả nhuận bút, nhuận ảnh vì ngay việc in báo cũng còn phải in chịu...

Trong khó khăn gian khổ của những ngày đầu đó, phẩm chất của những nhà báo chiến sĩ - Bộ đội Cụ Hồ được phát huy cao độ. Bằng sự đoàn kết, nỗ lực vượt mọi khó khăn, thế hệ đầu tiên đã xây dựng tờ báo từng bước trưởng thành, có vị trí xứng đáng trong hệ thống báo chí và ngày càng có uy tín trong xã hội.

Ngày 20-5-2005, Trưởng Ban biên tập Nguyễn Xuân Mai được bổ nhiệm làm Phó tổng biên tập, quyền Tổng biên tập và ngày 12-1-2006, ông được bổ nhiệm Tổng Biên tập Báo CCB Việt Nam.

Tháng 4-2008 Nhà báo Xuân Mai được Trung ương Hội CCB Việt Nam ra Quyết định cho nghỉ công tác, kết thúc hơn bốn mươi năm gắn bó với hai tờ báo. Tuy vậy, ông vẫn say mê nghiệp làm báo với vai trò là cộng tác viên, là nhân chứng - nhân vật của các báo, đài phát thanh và truyền hình trung ương, địa phương. Ông tích cực viết bài dự thi, bài gửi cho các báo.

Cả khi còn là Tổng Biên tập Báo PK-KQ đến khi công tác ở Báo CCB Việt Nam, tôi nhiều lần đến nhà ông trao đổi, đặt bài. Ông đều rất nhiệt tình, hào hứng nhận lời. Lần nào ông cũng hỏi kỹ những yêu cầu về nội dung, dung lượng, thời hạn nộp bài... Ông viết cẩn thận, gửi đúng hạn, những trang bản thảo viết tay dày đặc những dòng chữ ngay ngắn. Trong đó mô tả rất nhiều chi tiết, sự kiện, nhân vật của hàng chục năm trước. Ông bảo, được viết bài cho Báo PK-KQ và Báo CCB Việt Nam là tôi rất vui vì viết cho “báo nhà mình”, và luôn dành ưu tiên số một!

Kho tư liệu sống và tâm nguyện chưa tròn

Tôi rất cảm phục trí nhớ và việc lưu giữ tư liệu của ông. Nhớ mãi một bài viết về quãng đời tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ, ông kể rõ họ tên, tuổi, quê quán, người dân tộc thiểu số nào, đã học lớp mấy... của những đồng đội và cán bộ tiểu đội đến đại đội trưởng. Rồi, nhiều trận đánh tại các trận địa, sân bay hay những lần gặp mặt CCB của các cấp Hội mà ông được dự, ông đều ghi nhớ và lưu giữ cẩn thận.

 Cùng với trí nhớ đặc biệt, nhà báo Xuân Mai còn rất say mê và cẩn thận trong việc lưu giữ tư liệu. Những tấm ảnh, tài liệu, băng ghi âm trong những lần Bác Hồ đến thăm, động viên bộ đội PK-KQ trước đây; Đại tướng Võ Nguyên Giáp và các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước đến thăm, chỉ đạo Hội CCB Việt Nam mà ông ghi lại đều được ông nâng niu, giữ gìn rất cẩn thận bằng cả sự trân trọng lịch sử và phẩm chất đáng quý của người làm báo.

Tình yêu nghề và tinh thần cống hiến ấy của ông vẫn vẹn nguyên cho đến những ngày cuối đời. Mới đây thôi, nhân ngày Gia đình Việt Nam 28-6-2026 vừa qua, Báo CCB Việt Nam tổ chức gặp mặt thân mật các gia đình cán bộ, phóng viên, nhân viên đang và đã từng công tác tại Báo. Nhà báo Xuân Mai gọi điện cho tôi bảo: “Rất mừng và cảm ơn sự quan tâm của Ban Biên tập nhưng chân mình đau, xuống được tầng một đã rất khó rồi nên không đến được. Chỉ mong Ban Biên tập ra nhà để cùng mình trao đổi về phối hợp xuất bản cuốn sách ảnh “Đại tướng Võ Nguyên Giáp với CCB Việt Nam”. Cuốn sách này mình muốn tuyển chọn từ hơn 800 tấm ảnh Đại tướng với CCB được chụp trong những năm công tác tại Báo”.

Vậy là cho đến tận những tháng ngày cuối cùng, nhà báo Xuân Mai vẫn kịp gửi gắm lại một tâm nguyện chứa đựng đầy sự say mê và trách nhiệm. Ngày mai, chúng tôi sẽ tiễn đưa ông về nơi yên nghỉ cuối cùng. Xin được thắp nén tâm nhang bằng bài viết nhỏ này, cầu mong ông thanh thản về với thế giới của những người hiền!

(*) Trưởng phòng Biên tập viên - Phóng viên, Báo CCB Việt Nam,
nguyên Tổng biên tập Báo Phòng không - Không quân.

(Ảnh trong bài đều do gia đình Nhà báo Xuân Mai cung cấp)