CẦN BẢO TỒN LÀNG CỔ BẮC BIÊN (HÀ NỘI)

      Làng cổ Bắc Biên, nằm trong vùng đồng bằng Bắc Bộ, là một làng quê giàu truyền thống lịch sử và văn hóa nay thuộc phường Bồ Đề (Hà Nội).

    Theo các tài liệu thư tịch cổ, văn bia, ngọc phả và nội dung cuốn sử làng còn lưu giữ trang trọng tại hậu cung, cội nguồn của làng Bắc Biên ngày nay chính là làng cổ An Xá. Trước năm 1010, ngôi làng này nằm ở phía Nam hồ Dâm Đàm (Hồ Tây).

  Mùa thu năm Canh Tuất 1010, khi đức vua Lý Thái Tổ ban Chiếu dời đô, quyết định chuyển kinh thành từ vùng núi non Hoa Lư về thành Đại La và đổi tên thành Thăng Long, triều đình cần một không gian rộng lớn để xây dựng tổ hợp hoàng cung, dựng các cung điện, lăng tẩm. Đứng trước đại cuộc của quốc gia, tổ tiên cư dân An Xá đã đồng lòng tự nguyện nhường lại toàn bộ nhà cửa, ruộng vườn hương hỏa, đất đai trù phú ở trung tâm cho triều đình. Họ cùng nhau gồng gánh ra vùng bãi bồi hoang vu ngoài rìa sông Hồng để khai hoang, lập nên một ngôi làng An Xá mới ven sông.

  Sống ngoài đê, đồng nghĩa với việc phải đối mặt với sự giận dữ của thiên tai, thủy triều và nạn lở đất liên miên qua các thế kỷ. Qua nhiều đời, dòng chảy sông Hồng thay đổi, cuốn trôi nhiều dải đất bãi bồi. Trong một lần đi kinh lý, chứng kiến cảnh tượng dân làng An Xá kiên cường chống chọi với lũ lụt, nhà cửa dựng tạm linh hoạt, dời đổi tùy theo con nước lên xuống, đức vua đã ban khen và đổi tên làng thành Cơ Xá. "Cơ Xá" mang ý nghĩa là sự cơ động, linh hoạt, con người chung sống một cách hòa hợp, ứng biến khôn khéo trước sức mạnh của thiên nhiên.

    Đến thời nhà Nguyễn, để cầu mong phước lành vững bền cho dải đất ven sông, tên làng tiếp tục được đổi thành Phúc Xá. Trải qua các trận đại hồng thủy, phần đất bãi bờ Nam (khu vực Phúc Xá, Ba Đình ngày nay) bị sạt lở nghiêm trọng, đại bộ phận cư dân đã dịch chuyển, vượt sông sang bờ tả ngạn (bờ Bắc sông Hồng) để lập làng, xây dựng lại đình chùa và đổi tên thành làng Bắc Biên (nghĩa là bờ cõi phía Bắc) nhằm khẳng định chủ quyền cương vực ổn định lâu dài. Đây cũng chính là quê hương bản quán linh thiêng của vị anh hùng dân tộc – Thái úy Việt quốc công Lý Thường Kiệt, người viết nên bài thơ thần “Nam quốc sơn hà”.

  Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, làng Bắc Biên chính là mật khu an toàn, là bến đưa toàn bộ Trung đoàn Thủ đô rút lui qua sông Hồng an toàn sau 60 ngày đêm khói lửa.

    Sau đêm rút lui lịch sử ấy, thực dân Pháp phát hiện ra làng che giấu bộ đội, chúng đã điên cuồng dội bom, đốt phá sạch sành sanh. Khi bà con tản cư quay về, làng không còn nổi một nóc nhà, không còn một bóng cây xanh, chỉ còn là một bãi hoang tàn xám xịt. Thế mà bằng hai bàn tay trắng, bằng dòng phù sa sông Hồng nuôi dưỡng, bà con lại cào đất dựng lều, dựng lại từng nếp nhà, khôi phục lại ngôi làng sầm uất với quy mô 1.000 hộ dân như ngày hôm nay.

    Tại làng Bắc Biên hiện vẫn còn rất nhiều di tích lịch sử, trong đó có đình Phúc Xá    thờ Lý Thường Kiệt. Đình còn thờ danh tướng Đào Kỳ và phu nhân là Phương Dung công chúa, giúp Hai Bà Trưng dẹp giặc ngoại xâm.

Đình Phúc Xá còn lưu giữ được nhiều di vật có giá trị lịch sử và nghệ thuật. Đó là: 2 quả chuông lớn, trong đó một chuông “An Xá tự chung” đúc năm Phúc Thái thứ 5 (1647) có Bài minh ghi rõ Lý Thường Kiệt quê ở làng An Xá; một chuông “An Xá tự chung” đúc năm Chính Hoà thứ 11 (1690); 2 tấm bia dựng thời Nguyễn ghi việc trùng tu di tích; 8 đôi câu đối ca ngợi công tích của Lý Thường Kiệt; 7 đạo sắc phong niên đại thời Nguyễn. Đây là những tác phẩm nghệ thuật được trang trí bằng nghệ thuật đúc chạm trên đá rất công phu, tinh xảo. Nhưng đặc biệt hơn cả là những giá trị phi vật thể nằm ở các bức đại tự và hoành phi, câu đối. Nội dung của những chữ được thể hiện trên các di vật này đều tập trung vào ca ngợi cảnh đẹp, đất thiêng, nơi ngôi đình toạ lạc, công trạng, đức độ của các vị Thần được thờ.  Pho tượng Lý Thường Kiệt được đúc bằng đồng, tỷ lệ bằng người thật, đạt trình độ điêu khắc và kỹ thuật cao.

    Hội làng Phúc Xá là một trong những lễ hội lớn trong vùng, được tổ chức ngày 6 tháng 3 âm lịch. Trong lễ hội có nhiều hoạt động đa dạng và phong phú. Nghi lễ đáng lưu ý nhất là lễ rước nước, giống như các lễ hội vùng ven sông Hồng, rước nước mang ý nghĩa cầu cho mưa thuận gió hoà. Trong lễ hội Phúc Xá có nghi lễ rước kiệu Thánh.

    Chùa Phúc Xá (cạnh đình Phúc Xá) còn lưu giữ quả chuông có bài minh ghi: “...Chùa An Xá là nơi danh lam cổ tích, thực ấp này nguyên ở vào nội điện thành Thăng Long chuẩn cho dân trong ấp rời ra bãi Cơ Xá giữa sông Hồng, dân không có ruộng cấy mà phải lấy nghề trồng dâu nuôi tằm để sinh sống...”.

    Dự án đầu tư xây dựng Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng hứa hẹn sẽ mở ra tương lai đô thị hiện đại cho Thủ đô. Tuy nhiên, dự án cũng mang lại nỗi lo âu, thắp thỏm cho hàng ngàn cư dân làng Bắc Biên (phường Bồ Đề, TP Hà Nội) trước thông tin phải di dời, nhường đất để thực hiện dự án...

     Tâm nguyện và mong mỏi lớn nhất của các thế hệ cư dân làng Bắc Biên lúc này là dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng cần đưa ra các cơ chế pháp lý cam kết cụ thể về việc tôn trọng, bảo tồn nguyên trạng cấu trúc không gian hình thể làng cổ.

    Bên cạnh đó, không gian lõi di sản gồm cụm Di tích Quốc gia Đình Phúc Xá - Chùa Linh Sơn cùng Bảo vật Quốc gia Chuông đồng cổ An Xá cần được khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt, đầu tư bài bản để trở thành hạt nhân phát triển du lịch văn hóa tâm linh.

    Giải pháp quy hoạch hài hòa này sẽ giúp bảo vệ trọn vẹn giá trị lịch sử nghìn năm, tái ổn định cuộc sống và giữ vững kế sinh nhai lâu dài cho người dân, đưa di sản ngàn năm hòa quyện một cách thấu tình đạt lý vào dòng chảy đô thị văn minh, hiện đại.