Bài 2: Nhà nông băn khoăn trên “luống cày”

Từ những thửa ruộng bị bỏ hoang...

Quê tôi ở vùng đồng bằng sông Hồng, xưa kia nổi tiếng là “đất chật, người đông”. Ruộng ít nên mỗi năm làm đến 2 vụ lúa, 1 vụ đông trồng khoai lang, khoai tây. Thế nhưng mấy năm gần đây thì rút xuống chỉ còn 2 vụ, nhiều thửa ruộng bỏ hoang cỏ mọc ngút ngàn.

Mang điều băn khoăn này tới chị gái tôi, chị phân tích: “Quê mình bây giờ không còn là “đất chật, người đông” nữa. Ngày xưa hồi chị em mình đi học trường làng, mỗi khối có tới 5, 6 lớp. Bây giờ sáp nhập thêm làng bên nữa mà mỗi khối chỉ có 1, 2 lớp thôi. Trong làng chủ yếu là người già, còn thanh niên thì phần lớn ra thành phố làm việc, hoặc đi làm công nhân của cụm công nghiệp ở làng trên, thu nhập cao hơn nhiều lần làm mấy sào lúa...”.

Không chỉ ở quê tôi mà giờ đây đi về khắp các làng quê từ Nam ra Bắc, từ miền xuôi, lên miền ngược, đến bất kỳ tỉnh, thành phố nào, chúng ta cũng có thể nhìn thấy những vùng đất trước kia vốn dĩ là cánh đồng lúa mầu mỡ, giờ chỉ còn là bãi cỏ hoang ngút ngàn. Giữa thời buổi giá đất cao chót vót, tấc đất đúng là tấc vàng, tình trạng đồng ruộng bị bỏ hoang khiến không ít người mủi lòng.

Điều đáng nói là, những năm gần đây, nhiều địa phương nằm trong tốp đầu cả nước về thu hút đầu tư nước ngoài, điểm sáng trên lĩnh vực phát triển hạ tầng kinh tế, hạ tầng giao thông và đô thị thì chính tại những địa phương đó dù có giá đất rất cao nhưng lại có nhiều diện tích đồng ruộng bị bỏ hoang vì hầu hết lực lượng lao động chính đang cư trú ở các thôn làng là công nhân, họ có thu nhập và việc làm ổn định, không còn mấy người mặn mà với việc đồng áng nữa. Bên cạnh đó, một lượng lớn lao động nông nghiệp khác cũng tìm đến lạc nghiệp ở các công trình xây dựng hoặc chạy chợ, dịch vụ... Đây được cho là nguyên nhân cơ bản dẫn đến tình trạng đất nông nghiệp bị bỏ hoang như hiện nay.

Theo báo cáo mới đây của Cục Thống kê (Bộ Tài chính) về tình hình kinh tế xã hội 8 tháng đầu năm 2026. Trong đó, diện tích gieo cấy các vụ lúa giảm so với cùng kỳ năm trước. Chỉ riêng lúa hè thu và lúa mùa, diện tích gieo cấy giảm gần 80 nghìn ha so với cùng kỳ năm 2025. Cùng với đó, diện tích lúa thu đông tại các địa phương phía Nam cũng thấp hơn so với cùng kỳ. Đến ngày 20-8-2026, diện tích gieo sạ đạt 292,3 nghìn ha, chỉ bằng 64,2% cùng kỳ năm trước.

Đến việc “giải cứu” nông sản

Cuối tháng 3 vừa qua, tại tỉnh Gia Lai, giá dưa hấu đã rơi xuống mức kỷ lục, chỉ còn từ 1.000 - 2.000 đồng/kg tại chân ruộng. Với mức giá này, nông dân ước tính lỗ hàng trăm triệu đồng trên mỗi ha trồng dưa. Nhiều nông dân phải mang dưa về cho bò ăn hoặc để ngoài ruộng nhằm giảm chi phí thu hoạch.

 Cũng tại thời điểm đó, ở các xã Khánh Bình, Đá Bạc, vùng trồng bí đỏ trọng điểm của tỉnh Cà Mau, giá bí đỏ giảm mạnh, chỉ còn 3.000 đến 6.000 đồng mỗi kg, chỉ bằng 1/3 đến 1/2 so với giá đầu vụ. Hội Nông dân và các hội đoàn thể trong tỉnh Cà Mau đã phải kêu gọi mua bí đỏ giải cứu giúp nông dân trong tỉnh. Nhiều cá nhân, doanh nghiệp đã lập tức vào cuộc. Chị Ngô Huỳnh Trang, Giám đốc Công ty TNHH Du lịch sinh thái Cà Mau (Cà Mau - ECO), Phó chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ tỉnh Cà Mau cho biết: “Nhiều thành viên trong Hội Doanh nhân trẻ Cà Mau đã livestream bán hàng trực tuyến và kết nối các tiểu thương để hỗ trợ bà con”.

Chiến dịch tiêu thụ bí đỏ tại Cà Mau cũng đã nhận được sự ủng hộ của lực lượng vũ trang trên địa bàn. Các đơn vị quân đội, công an đã giúp đỡ nhân dân cắt bí, gom bãi và tiêu thụ bí đỏ cho bà con nông dân.

Trước đó, người dân cả nước cũng đã từng chứng kiến các chiến dịch “giải cứu thanh long”, “giải cứu trứng gà”, “giải cứu mận”... Nhân dân Thủ đô Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh không lạ lẫm cảnh các ô tô chở nông sản, các bãi để nông sản “giải cứu” và những băng rôn kêu gọi đồng bào “giải cứu” nông sản.

Câu chuyện “giải cứu nông sản” đã xuất hiện khá thường xuyên trên báo chí và mạng xã hội trong thời gian qua thể hiện rõ sự sẻ chia của cộng đồng trước khó khăn của nông dân. Tuy nhiên, cần nhìn nhận “giải cứu” chỉ là giải pháp mang tính tình thế. Ðể giải quyết bài toán “khủng hoảng thừa” và hạn chế tình trạng “giải cứu nông sản”, cần có những giải pháp đồng bộ và bền vững.

Và điệp khúc “được mùa mất giá, được giá mất mùa”

Một nghịch lý diễn ra từ nhiều năm nay trong lĩnh vực nông nghiệp nhưng vẫn chưa có lời giải dứt điểm, gây ra không ít lo lắng trong nông dân Việt Nam là xuất khẩu nông sản luôn nằm trong nhóm dẫn đầu thế giới, nhưng vẫn loay hoay với điệp khúc “được mùa mất giá, được giá mất mùa”.

Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), chỉ ra rằng Việt Nam nổi tiếng với nhiều loại nông sản. Ví dụ Việt Nam là nước xuất khẩu hồ tiêu lớn nhất thế giới, xuất khẩu cà phê lớn thứ hai thế giới (sau Brazil), riêng dòng cà phê robusta chúng ta là số một.... nhưng sau bao nhiêu năm, rất nhiều nông dân vẫn còn nghèo.

Theo ông Trần Hữu Linh, lý do dẫn đến nghịch lý trên có nhiều, nhưng có nguyên nhân chính là do chúng ta phụ thuộc lớn vào một số thị trường xuất khẩu khiến giá cả dễ biến động. Khi chính sách nhập khẩu thay đổi, như trường hợp Trung Quốc siết kiểm dịch, giá nông sản lập tức lao dốc, dẫn đến tình trạng ùn ứ, phải “giải cứu”.

Một lý do quan trọng nữa là việc chọn cây trồng, vật nuôi theo phong trào, khi thấy giá một mặt hàng nào đó trên thị trường tăng, nông dân làm có lãi, những nông dân khác cũng trồng, cũng nuôi... dẫn đến khủng hoảng thừa, sản phẩm không tiêu thụ được. Cây ớt ở Quảng Ngãi là ví dụ. Có thời điểm, giá ớt ở Quảng Ngãi lên tới 70.000 - 80.000 đồng/kg, nông dân đua nhau trồng. Đến năm sau giá bán chỉ bằng một phần mười năm trước.

Một nguyên nhân quan trọng nữa dẫn đến điệp khúc “được mùa mất giá, được giá mất mùa” là mối liên kết giữa nông dân - hợp tác xã - doanh nghiệp tiêu thụ nông sản còn thiếu cơ chế ràng buộc. Việc ký kết hợp đồng, liên kết bao tiêu giữa người sản xuất và doanh nghiệp, thương lái chưa rõ ràng, thiếu ràng buộc, dẫn đến việc nông sản không tiêu thụ được. Gần đây, nhiều nông dân đã quan tâm nhiều hơn về thông tin nông sản, nhưng thông tin về thị trường tiêu thụ nông sản vẫn đang là bài toán khó với không ít nông dân. Sản xuất nông nghiệp ở nhiều địa phương mang tính tự phát, chạy theo phong trào, khi giá cao thì mở rộng diện tích, dẫn đến cung vượt cầu khi thu hoạch đồng loạt. Kỹ sư Nguyễn Trần Thức, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Cà Mau, cho biết: “Theo số liệu so sánh, năm nay diện tích bà con trồng bí đỏ tăng gần 100 ha. Ðây là một trong những nguyên nhân dẫn đến cung vượt cầu. Trước đây, với diện tích khoảng 217 ha hằng năm thì sản lượng bí tiêu thụ rất tốt, còn hiện nay, do diện tích tăng nên giá sụt giảm”.

Thiếu nơi chế biến, bảo quản nông sản cũng là nguyên nhân dẫn đến “được mùa mất giá” bởi lẽ nông sản như rau quả tươi nếu không bảo quản tốt sẽ hư hỏng ngay, nhưng nếu để trong phòng lạnh có thể giữ được chất lượng đến một tuần, sấy khô hoặc ép thành nước thì có thể để được hàng năm. Nông sản không được chế biến tinh không những khó bảo quản mà còn giảm giá trị khi tiêu thụ trên thị trường, nhất là thị trường xuất khẩu.

(Còn nữa)