Đánh thức tiềm năng “kinh tế bạc”

Làn sóng già hóa và yêu cầu đổi mới tư duy phát triển

Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), từ năm 2011 nước ta đã chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số. Đến năm 2025, khoảng 14,5% dân số là người từ 60 tuổi trở lên, tuổi thọ trung bình của dân số cả nước là 74,7 tuổi. Dự báo đến năm 2038, nhóm người từ 60 tuổi trở lên sẽ chiếm khoảng 20% tổng dân số, đánh dấu sự chuyển dịch sâu sắc trong cơ cấu dân số và lực lượng lao động của quốc gia.

Quá trình này diễn ra với tốc độ nhanh hơn nhiều quốc gia có cùng mức thu nhập, đặt Việt Nam trước thách thức “chưa giàu đã già”. Lực lượng lao động trong độ tuổi vàng dần thu hẹp, trong khi nhu cầu về chăm sóc y tế, an sinh xã hội và dịch vụ dành cho người cao tuổi tăng mạnh.

Tuy nhiên, trong thách thức luôn tiềm ẩn cơ hội. Nếu tiếp tục nhìn nhận người cao tuổi chỉ như một nhóm cần trợ giúp, nền kinh tế sẽ phải gánh thêm áp lực lớn. Ngược lại, nếu chuyển sang tư duy phát huy, coi họ là một nguồn lực, thì già hóa dân số có thể trở thành động lực tăng trưởng mới. Chính trong bối cảnh đó, “kinh tế bạc” nổi lên như một hướng phát triển tất yếu.

“kinh tế bạc” bao gồm toàn bộ các ngành, sản phẩm và dịch vụ phục vụ nhu cầu chăm sóc sức khỏe, đời sống tinh thần, du lịch, giáo dục và việc làm của người cao tuổi.

Theo Từ điển Oxford Economics, nền “kinh tế bạc” bao gồm mọi hoạt động kinh tế liên quan đến tiêu dùng hàng hóa và dịch vụ của những người từ 50 tuổi trở lên, cũng như ảnh hưởng kinh tế mà việc tiêu dùng này tạo ra. Khái niệm này bắt nguồn từ thuật ngữ “thị trường bạc” xuất hiện ở Nhật Bản từ những năm 1970, khi quốc gia này bước vào giai đoạn già hóa cao.

Điểm đặc trưng nổi bật của “kinh tế bạc” là tính liên ngành và lan tỏa rộng. Đây là một hệ sinh thái tổng hợp, kết nối nhiều lĩnh vực như y tế, tài chính, công nghệ, giáo dục, du lịch, văn hóa... nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của người cao tuổi.

Bên cạnh đó, “kinh tế bạc” còn mang tính chủ động và nhân văn sâu sắc. Người cao tuổi không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể tham gia phát triển. Với kinh nghiệm, tri thức và uy tín xã hội, họ có thể tiếp tục đóng góp cho nền kinh tế thông qua các hoạt động tư vấn, truyền nghề, khởi nghiệp hoặc lao động linh hoạt. “kinh tế bạc” phản ánh quan điểm phát triển lấy con người làm trung tâm, coi trọng đạo lý “Kính lão”, coi trọng giá trị con người trong mọi giai đoạn của cuộc đời.

Kinh tế bạc trong kỷ nguyên số: Cơ hội mở rộng không gian phát triển

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, “kinh tế bạc” ngày càng gắn chặt với công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (Big Data) đang được ứng dụng rộng rãi trong chăm sóc người cao tuổi. Các dịch vụ y tế từ xa, thiết bị đeo thông minh, robot hỗ trợ chăm sóc hay các nền tảng kết nối cộng đồng đang góp phần nâng cao chất lượng sống và giảm chi phí dịch vụ.

Nhiều quốc gia đã phát triển các mô hình “nhà thông minh”, “y tế thông minh”, “thành phố thích ứng với già hóa”, giúp người cao tuổi duy trì sự độc lập, chủ động và kết nối xã hội.

Đối với Việt Nam, chuyển đổi số mở ra cơ hội lớn để rút ngắn khoảng cách phát triển. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra không ít thách thức, đặc biệt là nguy cơ bất bình đẳng số khi nhiều người cao tuổi gặp khó khăn trong việc tiếp cận công nghệ. Vấn đề bảo mật dữ liệu cá nhân, nhất là trong lĩnh vực y tế và tài chính, cũng cần được đặc biệt quan tâm. Do đó, phát triển “kinh tế bạc” trong kỷ nguyên số cần được tiếp cận theo hướng toàn diện, bảo đảm nguyên tắc “không ai bị bỏ lại phía sau”.

Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy, “kinh tế bạc” đang ở giai đoạn hình thành. Với khoảng 15 triệu người cao tuổi năm 2025, đây là một thị trường tiêu dùng lớn, với nhu cầu ngày càng đa dạng về y tế, du lịch, tài chính và đời sống tinh thần. Tuy nhiên, mức độ phát triển của thị trường này còn hạn chế. Hệ thống dịch vụ chăm sóc người cao tuổi chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu; số lượng cơ sở dưỡng lão còn ít; các sản phẩm, dịch vụ chuyên biệt chưa phong phú.

Về chính sách, nhà nước đã ban hành nhiều văn bản quan trọng như Luật Người cao tuổi năm 2009, Chiến lược quốc gia về người cao tuổi giai đoạn 2021-2030, Chiến lược chuyển đổi số quốc gia... Tuy nhiên, các chính sách này chủ yếu tập trung vào phúc lợi xã hội, chưa coi “kinh tế bạc” là một ngành kinh tế tổng hợp có giá trị gia tăng cao.

Khung thể chế, chính sách tài chính, tín dụng và đổi mới sáng tạo dành riêng cho lĩnh vực này còn thiếu. Sự tham gia của doanh nghiệp và khu vực tư nhân còn hạn chế; hạ tầng số hỗ trợ người cao tuổi chưa đồng bộ.

Kinh nghiệm từ các quốc gia châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc cho thấy, “kinh tế bạc” có thể trở thành một động lực tăng trưởng quan trọng. Nhật Bản đã xây dựng hệ thống chăm sóc dài hạn toàn diện, phát triển mạnh các ngành công nghiệp như robot chăm sóc và nhà ở thông minh. Hàn Quốc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, phát triển các mô hình AgeTech và khuyến khích người cao tuổi tiếp tục tham gia lao động. Trung Quốc hình thành thị trường “kinh tế bạc” với quy mô hàng nghìn tỷ USD, trở thành một ngành kinh tế chiến lược. So với các quốc gia này, Việt Nam đang ở giai đoạn đầu, nhưng có lợi thế “đi sau học nhanh”, có thể tiếp thu kinh nghiệm để xây dựng mô hình phù hợp với điều kiện trong nước.

Khẳng định vai trò của người cao tuổi trong phát triển kinh tế

Văn kiện Đại hội XIII của Đảng xác định cần phát huy nhân tố con người, coi con người là trung tâm và là nguồn lực quan trọng nhất của phát triển. Trên cơ sở đó, “kinh tế bạc” cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển kinh tế số, xã hội số và Nhà nước số.

Một là, xây dựng Chiến lược quốc gia về “kinh tế bạc” đến năm 2035, xác định rõ các lĩnh vực ưu tiên như y tế số, giáo dục suốt đời, việc làm linh hoạt và công nghệ hỗ trợ người cao tuổi.

Hai là, hoàn thiện khung pháp lý, thúc đẩy hợp tác công - tư, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia phát triển dịch vụ.

Ba là, đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng các nền tảng công nghệ phục vụ người cao tuổi.

Bốn là, phát triển nguồn nhân lực chuyên biệt, đáp ứng yêu cầu của lĩnh vực này.

Năm là, đổi mới công tác truyền thông, nâng cao nhận thức xã hội về vai trò của người cao tuổi.

Trong thời kỳ chuyển đổi số, “kinh tế bạc” không chỉ mang ý nghĩa bảo đảm an sinh xã hội mà còn là nguồn động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế Việt Nam.

Việc hoàn thiện thể chế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và thay đổi nhận thức xã hội sẽ giúp Việt Nam biến thách thức già hóa dân số thành cơ hội phát triển. Một nền “Kinh tế bạc số” sẽ dần hình thành - nơi người cao tuổi tiếp tục cống hiến, sáng tạo và đóng góp cho sự phát triển của đất nước.