Cựu chiến binh và hành trình sống KHOẺ

Bài 1: Sống khoẻ - hành trình của thân, tâm và trí

Trong nhiều thế kỷ trước, cũng có những bậc minh triết, hiểu được thế nào là sống khoẻ và muốn sống khoẻ thì phải làm gì. Tuy nhiên sự hiểu biết đó chưa thể trở thành nhận thức chung của cộng đồng, hơn nữa kiến thức khoa học lúc bấy giờ cũng còn hạn chế, chưa có những thành tựu nghiên cứu, tổng kết như ngày nay.

Không có bệnh chưa phải là sống khoẻ

Trong cuộc sống, khi nói đến sức khoẻ, nhiều người thường nghĩ đơn giản rằng: Không mắc bệnh là khoẻ. Khi cơ thể không đau, không sốt, không có triệu chứng bất thường, chúng ta thường cho rằng mình đang khoẻ mạnh. Nhưng sức khoẻ không chỉ được nhìn nhận từ sự vắng mặt của bệnh tật.

Một người có thể chưa được chẩn đoán mắc bệnh nhưng thường xuyên mất ngủ, căng thẳng, mệt mỏi, ăn uống thiếu cân đối, ít vận động hoặc sống trong trạng thái bất an. Một người khác có thể không có biểu hiện bệnh rõ ràng nhưng các chỉ số chuyển hoá đã bắt đầu thay đổi theo hướng bất lợi. Những dấu hiệu ấy cho thấy sức khoẻ có thể đã bị suy giảm trước khi bệnh thực sự xuất hiện. Vì vậy, sống khoẻ không đơn thuần là không có bệnh; sống khoẻ là duy trì được trạng thái tương đối cân bằng và thích nghi tốt của cơ thể, tinh thần và trí tuệ trong quá trình sống.

Sức khoẻ cũng không phải một trạng thái bất biến. Nó thay đổi từng ngày, chịu ảnh hưởng của tuổi tác, di truyền, môi trường, dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ, tâm lý, các mối quan hệ xã hội và cách chúng ta lựa chọn lối sống.

 Từ xưa, con người đã nhận thức rằng sức khoẻ không thể tách rời cách sống. Các nền văn hoá truyền thống đều có những kinh nghiệm riêng về ăn uống, vận động, nghỉ ngơi, giữ gìn tinh thần và điều hòa đời sống. Người xưa thường đề cao sự điều độ: Ăn vừa đủ, ngủ nghỉ hợp lý, vận động, giữ tâm an và tránh những thói quen làm tổn hại cơ thể. Điều đáng chú ý là nhiều kinh nghiệm ấy ngày nay đang được khoa học hiện đại tiếp tục nghiên cứu dưới những cách tiếp cận mới.

Y học hiện đại không chỉ tập trung vào việc điều trị bệnh mà ngày càng chú trọng hơn đến phòng bệnh, phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ, nâng cao sức khoẻ và kéo dài những năm sống khoẻ mạnh. Đó là một sự thay đổi quan trọng trong tư duy. Nếu trước đây con người thường có xu hướng: Có bệnh → đi khám → điều trị, thì tư duy sức khoẻ hiện đại hướng tới: Hiểu cơ thể → nhận diện nguy cơ → chủ động phòng ngừa → duy trì sức khoẻ → phát hiện sớm → điều trị khi cần thiết. Sự chuyển dịch này đặt mỗi người vào vị trí chủ động hơn đối với sức khoẻ của chính mình.

Sự gắn bó mật thiết giữa thân, tâm và trí

Con người không chỉ có một cơ thể vật chất. Một cơ thể khoẻ mạnh nhưng tâm lý luôn căng thẳng, lo âu, mất ngủ thì khó có thể đạt được trạng thái khoẻ mạnh toàn diện. Ngược lại, một người có tinh thần tốt nhưng cơ thể suy yếu, dinh dưỡng không đầy đủ hoặc mắc bệnh mạn tính cũng không thể chỉ dựa vào tinh thần để thay thế việc chăm sóc y tế. Bởi vậy, có thể nhìn sức khoẻ con người qua ba phương diện có mối liên hệ chặt chẽ: Thân - Tâm - Trí.

Thân là nền tảng thể chất: Dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ, sức mạnh cơ bắp, chức năng các cơ quan và khả năng thích nghi của cơ thể.

Tâm liên quan đến đời sống cảm xúc và tinh thần: Trạng thái bình an, khả năng kiểm soát căng thẳng, cách ứng xử trước khó khăn, chất lượng các mối quan hệ và cảm nhận về ý nghĩa của cuộc sống.

Trí là khả năng nhận thức, học hỏi, suy xét và lựa chọn. Đó là khả năng hiểu cơ thể mình, phân biệt thông tin đúng - sai, biết điều gì có lợi, điều gì có nguy cơ và đưa ra những quyết định phù hợp.

Ba yếu tố trên không tồn tại độc lập.

Thân ảnh hưởng đến Tâm; Tâm ảnh hưởng đến Thân; Trí định hướng cách chúng ta chăm sóc cả Thân và Tâm.

Một đêm mất ngủ có thể khiến cơ thể mệt mỏi và khả năng tập trung suy giảm. Căng thẳng kéo dài có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, hành vi ăn uống và nhiều chức năng sinh lý. Ngược lại, vận động phù hợp, ăn uống hợp lý và ngủ đủ có thể tạo điều kiện thuận lợi cho trạng thái tinh thần và khả năng nhận thức. Vì vậy, chăm sóc sức khoẻ không nên chỉ là chăm sóc một bộ phận của cơ thể, mà cần nhìn con người như một hệ thống thống nhất.

Sức khoẻ là một quá trình chủ động

Trong kỷ nguyên số, con người có nhiều cơ hội tiếp cận kiến thức về sức khoẻ hơn bao giờ hết. Nhưng nhiều thông tin không đồng nghĩa với hiểu biết đúng. Mỗi ngày chúng ta có thể gặp vô số lời khuyên về ăn uống, thực phẩm, nước uống, thuốc, thực phẩm bổ sung, luyện tập, giảm cân, chống lão hoá và phòng bệnh. Có thông tin có cơ sở khoa học; có thông tin chỉ là kinh nghiệm cá nhân; cũng có những quảng cáo được trình bày như những kết luận khoa học nhưng chưa đủ bằng chứng để khẳng định. Khi thiếu kiến thức, con người rất dễ rơi vào hai thái cực: Tin tuyệt đối hoặc phủ nhận tuyệt đối. Trong quá trình chăm sóc sức khoẻ, cả hai thái cực đều có thể dẫn đến quyết định sai.

Kiến thức sức khoẻ đúng không có nghĩa là mỗi người phải trở thành bác sĩ. Điều quan trọng hơn là biết đặt câu hỏi: Điều này có cơ sở khoa học nào? Bằng chứng đến từ đâu? Lợi ích đã được chứng minh ở mức độ nào? Có nguy cơ hoặc tác dụng không mong muốn hay không?

 Một trong những sai lầm phổ biến là chỉ quan tâm đến sức khoẻ khi cơ thể đã xuất hiện vấn đề. Đến khi đau mới nghĩ đến bệnh. Đến khi xét nghiệm bất thường mới bắt đầu thay đổi chế độ ăn. Đến khi sức khoẻ suy giảm mới nghĩ đến vận động. Đến khi mất ngủ kéo dài mới quan tâm đến đời sống tinh thần. Cách tiếp cận đó khiến chúng ta luôn ở thế phản ứng trước bệnh tật, thay vì chủ động xây dựng sức khoẻ. Chăm sóc sức khoẻ đúng nghĩa phải bắt đầu từ khi chúng ta còn khoẻ. Đó có thể là những việc rất bình thường: Ăn uống cân đối, lựa chọn thực phẩm phù hợp, uống đủ nước theo nhu cầu, vận động thường xuyên, ngủ đủ và có chất lượng, hạn chế các yếu tố nguy cơ, duy trì đời sống tinh thần lành mạnh, khám sức khoẻ phù hợp và chú ý đến những thay đổi bất thường của cơ thể. Không có một phương pháp đơn lẻ nào có thể thay thế toàn bộ những yếu tố đó. Một viên thuốc, một loại thực phẩm bổ sung, một loại nước uống hay một thiết bị chăm sóc sức khoẻ, nếu có giá trị, cũng chỉ nên được đặt trong bức tranh tổng thể của lối sống và chăm sóc sức khoẻ. Điều quan trọng nhất là thay đổi tư duy: Đừng chờ bệnh mới chăm sóc sức khoẻ. Hãy chăm sóc sức khoẻ để giảm nguy cơ bệnh tật và duy trì chất lượng cuộc sống.

Chủ động với sức khoẻ cũng là chủ động với cuộc đời

Sức khoẻ không chỉ quyết định chúng ta sống được bao lâu mà còn ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng những năm tháng sống. Khi cơ thể khoẻ mạnh, tinh thần ổn định và trí tuệ minh mẫn, con người có nhiều khả năng làm việc, học tập, sáng tạo, chăm sóc gia đình và tận hưởng cuộc sống. Bởi vậy, mục tiêu cuối cùng của chăm sóc sức khoẻ không nên chỉ là “không mắc bệnh”, mà là duy trì khả năng sống, làm việc, suy nghĩ, yêu thương và cống hiến trong trạng thái tốt nhất có thể. Đó là một hành trình lâu dài.

Hành trình ấy bắt đầu từ Thân - biết chăm sóc cơ thể. Tiếp tục với Tâm - biết giữ gìn sự cân bằng tinh thần. Và được dẫn dắt bởi Trí - biết học hỏi, suy xét và lựa chọn đúng.

Khi Thân - Tâm - Trí được chăm sóc hài hòa, sức khoẻ không còn là câu chuyện chỉ được nhắc đến khi bệnh xuất hiện. Sức khoẻ trở thành một phần của văn hoá sống, một năng lực cần được rèn luyện và một trách nhiệm đối với chính mình, gia đình và cộng đồng.

(Còn nữa)