Khi “Tinh hoa Bắc Bộ” gặp gỡ không gian di sản Chùa Thầy

Trong một thời đại mà những trải nghiệm văn hóa ngày càng dễ bị thu gọn thành vài khung hình trên mạng xã hội, việc đưa con người trở về với một không gian văn hóa cụ thể, nơi di sản được nhìn thấy, nghe thấy và cảm nhận bằng nhiều giác quan, mang một ý nghĩa không chỉ về du lịch.

Tại vùng đất xứ Đoài, Chùa Thầy và sân khấu thực cảnh “Tinh hoa Bắc Bộ” đã tạo nên một cuộc gặp gỡ đáng chú ý giữa di sản và nghệ thuật đương đại. Một bên là không gian văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế kỷ; một bên là cách kể mới bằng sân khấu, âm nhạc, ánh sáng, mặt nước và chuyển động.

Điều đáng nói không nằm ở sự hoành tráng của một chương trình biểu diễn, mà ở câu hỏi phía sau: làm thế nào để những giá trị văn hóa từng thuộc về đời sống cộng đồng không bị đẩy lùi thành ký ức, mà tiếp tục được nhận diện và tiếp nối trong hiện tại?

Di sản không thể chỉ được bảo tồn bằng những mái chùa

Chùa Thầy, hay còn gọi Thiên Phúc Tự, nằm dưới chân núi Sài Sơn (nay là xã Quốc Oai, TP Hà Nội), cách trung tâm Hà Nội hơn 20 km. Năm 2014, Chùa Thầy cùng khu vực núi đá Sài Sơn, Hoàng Xá, Phượng Cách được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.

Giá trị của quần thể nơi đây không chỉ nằm ở những công trình kiến trúc cổ. Núi Sài Sơn, hồ Long Trì, Thủy đình, hệ thống hang động cùng các công trình tôn giáo tạo thành một chỉnh thể cảnh quan - văn hóa đặc trưng của vùng xứ Đoài.

Chùa Thầy còn gắn với Thiền sư Từ Đạo Hạnh, một nhân vật để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng và những câu chuyện dân gian của vùng đất. Chính sự đan xen giữa lịch sử, tín ngưỡng, huyền tích, kiến trúc và đời sống cộng đồng đã làm nên chiều sâu của di sản.

Bởi thế, nói đến bảo tồn Chùa Thầy không thể chỉ dừng ở chuyện giữ một mái chùa, một pho tượng hay một cấu kiện kiến trúc. Những giá trị vật thể chỉ là phần có thể nhìn thấy. Phần quan trọng hơn nằm ở những ký ức, niềm tin, tập quán và mối quan hệ giữa cộng đồng với không gian văn hóa ấy.

Một di tích có thể được tu bổ, chống xuống cấp, bảo vệ về mặt vật chất, nhưng nếu thế hệ sau không còn hiểu vì sao nơi ấy quan trọng, những câu chuyện nào tạo nên giá trị của nó và cộng đồng đã sống với di sản như thế nào, thì công cuộc bảo tồn vẫn thiếu một phần căn cốt.

Di sản vì thế không phải một vật thể được đóng khung để lưu giữ. Di sản trước hết là một phần ký ức xã hội và chỉ thực sự có sức sống khi còn có người tiếp nhận, diễn giải và trao truyền.

Từ cách nhìn đó, sự hiện diện của “Tinh hoa Bắc Bộ” dưới chân núi Thầy trở nên đáng chú ý hơn một chương trình nghệ thuật thông thường.

Khi đời sống Bắc Bộ bước lên sân khấu

Với diện tích sân khấu khoảng 4.300 m², mặt nước được sử dụng như một phần của không gian trình diễn và hơn 250 diễn viên tham gia, “Tinh hoa Bắc Bộ” lựa chọn một cách tiếp cận khác để kể câu chuyện văn hóa.

Đáng chú ý, nhiều người tham gia biểu diễn là người dân địa phương. Họ không phải những diễn viên chuyên nghiệp được đưa từ một nơi khác đến để “đóng vai” người nông dân. Chính những con người vốn sống trong không gian làng quê đã trở thành một phần của câu chuyện được kể trên sân khấu.

Sự khác biệt ấy không chỉ nằm ở yếu tố chân thực của biểu diễn. Bởi cách tiếp cận đáng suy ngẫm: khi cộng đồng địa phương trở thành chủ thể tham gia kể câu chuyện văn hóa của chính mình, ranh giới giữa “biểu diễn” và “đời sống” sẽ được thu hẹp.

“Tinh hoa Bắc Bộ” không đi theo cách kể một câu chuyện lịch sử tuyến tính. Thay vào đó, chương trình khai thác những lớp đời sống quen thuộc của vùng đồng bằng Bắc Bộ như: lao động, lễ hội, sinh hoạt cộng đồng, tín ngưỡng và ký ức tuổi thơ.

Hình ảnh người nông dân vì thế không chỉ là một chi tiết sân khấu. Đó là biểu tượng của một phương thức sống gắn con người với đất đai, mùa vụ và cộng đồng. Lễ hội không chỉ được tái hiện bằng trang phục hay đạo cụ, mà thông qua âm thanh, nhịp điệu và sự tham gia của nhiều người. Trẻ em không chỉ xuất hiện để tạo vẻ hồn nhiên, mà gợi lại một phần ký ức đời thường đã góp phần hình thành tâm thức của nhiều thế hệ.

Đây là điểm mà nghệ thuật có thể làm được điều tư liệu thuần túy khó làm: biến một khái niệm văn hóa thành trải nghiệm.

Qua đó, người xem không những hiểu hơn về một làng quê Bắc Bộ mà có thể cảm nhận nhịp sống của nó qua âm thanh, ánh sáng, chuyển động và không gian. Những gì vốn quen thuộc trong đời sống được đặt vào một cấu trúc nghệ thuật mới, tạo ra một cách tiếp cận khác với văn hóa truyền thống.

Tuy nhiên,  nếu chỉ dừng ở việc tạo ra những hình ảnh đẹp, những màn trình diễn ấn tượng hoặc cảm xúc nhất thời, văn hóa rất dễ bị biến thành một lớp trang trí cho sản phẩm giải trí. Giá trị của việc sân khấu hóa chỉ thực sự được khẳng định khi phía sau hình thức là sự tôn trọng đối với nguồn gốc, cộng đồng và những giá trị đã làm nên bản sắc của vùng đất.

Giao thoa để bảo tồn, nhưng không làm phẳng di sản

Chùa Thầy và “Tinh hoa Bắc Bộ” đặt cạnh nhau đang tạo thành một đối thoại thú vị giữa cái cũ và cái mới.

Một bên cần được gìn giữ với những giá trị lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng vốn có. Một bên sử dụng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại để kể lại đời sống văn hóa bằng cách dễ tiếp cận hơn với công chúng hôm nay.

Hai không gian ấy không nhất thiết phải cạnh tranh với nhau. Ngược lại, nếu được kết nối đúng cách, chúng có thể bổ trợ để người xem hiểu rằng văn hóa không chỉ tồn tại trong những gì đã được xếp hạng hay ghi nhận, mà còn tiếp tục hiện diện trong đời sống con người.

Một chuyến trải nghiệm bắt đầu từ không gian Chùa Thầy, đi qua núi Sài Sơn, hồ Long Trì, thủy đình và những công trình cổ, rồi tiếp tục bằng một chương trình nghệ thuật tái hiện đời sống Bắc Bộ có thể tạo nên một mạch trải nghiệm liền nhau: từ di sản gốc đến cách diễn giải đương đại.

Tuy nhiên, sự giao thoa này cũng đòi hỏi giới hạn rõ ràng.

Sáng tạo không thể là lý do để đơn giản hóa hoặc làm sai lệch giá trị văn hóa. Cũng như bảo tồn không thể đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi thứ trong một trạng thái bất động, tách khỏi đời sống hiện tại.

Bài toán khó hơn là giữ được cái cốt lõi trong khi đổi mới cách tiếp cận.

Đó cũng là hướng đi mà công tác bảo tồn di sản đang cần hướng tới: không chỉ bảo vệ một công trình khỏi xuống cấp, mà phải tạo điều kiện để di sản tiếp tục được cộng đồng nhận biết, thực hành và truyền lại.

Trong bối cảnh đó, “Tinh hoa Bắc Bộ” có thể được nhìn như một thử nghiệm về cách đưa văn hóa truyền thống đến gần công chúng bằng ngôn ngữ mới. Còn Chùa Thầy là điểm tựa để những câu chuyện ấy không bị tách khỏi nguồn cội.

Một ngôi chùa được gìn giữ là giữ lại một công trình. Một lễ hội được bảo tồn là giữ lại một sinh hoạt cộng đồng. Nhưng để những giá trị ấy tiếp tục được hiểu, được trân trọng và được trao truyền qua các thế hệ, cần nhiều hơn việc giữ lại hình hài vật chất.

Và cuộc gặp gỡ giữa Chùa Thầy với “Tinh hoa Bắc Bộ”, ở góc độ ấy, không chỉ là sự kết hợp giữa một điểm đến di sản và một sân khấu nghệ thuật. Đó còn là câu chuyện về cách văn hóa truyền thống bước vào đời sống hiện đại mà không đánh mất căn cước của mình.