Tham vọng Bắc Cực của EU

Là khu vực xung quanh Bắc Cực Trái đất, vùng Bắc Cực đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với khí hậu, kinh tế, địa chính trị và an ninh toàn cầu. Khu vực này bao gồm Bắc Băng Dương, các vùng biển lân cận và một phần của bang Alaska (Mỹ), một phần phía Bắc Canada, đảo Greenland (Đan Mạch), Nga, Iceland, Na Uy, Thụy Điển và Phần Lan. Đây được xem là “hoang mạc” lớn thứ hai trên thế giới tính theo diện tích (sau châu Nam Cực).

Là vùng đất với băng tuyết phủ hầu như quanh năm cùng tầng đất đóng băng vĩnh cửu nhưng Bắc Cực lại là nơi giàu tài nguyên, với khoảng 13% trữ lượng dầu mỏ và 30% trữ lượng khí tự nhiên chưa khai thác của thế giới. Vùng này cũng sở hữu nguồn dự trữ lớn về than đá, uranium, vàng, kim cương và các nguyên tố đất hiếm.

Do biến đổi khí hậu, Bắc Cực hiện ấm lên gần gấp 4 lần mức trung bình toàn cầu khiến băng tan nhanh, tạo điều kiện cho những tuyến vận tải biển mới và mở rộng khả năng tiếp cận các nguồn tài nguyên. Việc băng biển thu hẹp còn tạo điều kiện mở rộng hoạt động của các lực lượng hải quân, khiến khu vực ngày càng được chú trọng trong hoạch định quốc phòng và an ninh của các cường quốc.

Bắc Cực đang chuyển từ một không gian có điều kiện tự nhiên đặc biệt khắc nghiệt thành địa bàn cạnh tranh đa chiều, nơi lợi ích kinh tế gắn ngày càng chặt với các tính toán địa chính trị. Nhờ sở hữu đường bờ biển Bắc Cực dài nhất, Nga đã củng cố đáng kể năng lực tại khu vực này. Trung Quốc cũng gia tăng hoạt động thương mại và đầu tư. Tháng 9 vừa qua, Mỹ, Đan Mạch và Greenland đã ký thỏa thuận cho phép Mỹ tăng cường hiện diện quân sự tại Greenland - vùng lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch, nằm ở vị trí chiến lược giữa Bắc Mỹ và châu Âu.

Trong khi các nước lớn đều tăng cường ảnh hưởng tại Bắc Cực thì EU lại tỏ ra chậm chân. Trong khi cả EU chỉ có khoảng 10 tàu phá băng, phần lớn trong số đó thuộc sở hữu và vận hành bởi Phần Lan, thì Nga sở hữu tới hơn 50 tàu loại này, trong đó có 7 tàu chạy bằng năng lượng hạt nhân. Trung Quốc thì đã công bố chiến lược Bắc Cực, khẳng định nước này là “quốc gia cận Bắc Cực” về mặt địa lý, đồng thời đóng 4 tàu phá băng để phục vụ các nghiên cứu khoa học vùng Cực và các hoạt động ở Bắc Cực.

EU cũng chưa tiếp cận được nguồn tài nguyên phong phú của Bắc Cực, dù Greenland sở hữu nguồn tài nguyên đất hiếm chưa được khai thác thuộc nhóm lớn nhất thế giới. Dữ liệu của nền tảng Energy Solutions Intelligence cho thấy, tính đến tháng 8-2026, EU mới tự khai thác được khoảng 3% nhu cầu nguyên liệu thô quan trọng, chế biến khoảng 15% và tái chế khoảng 10%. Các tỷ lệ này lần lượt thấp hơn 7%, 25% và 15% so với những mục tiêu ràng buộc của khối.

Sự gia tăng ảnh hưởng cùng các hoạt động kinh tế ngày càng nhộn nhịp ở Bắc Cực của các cường quốc khác đã buộc EU phải chuyển đổi tư duy. Công bố chiến lược Bắc Cực mới mang tên “Láng giềng phương Bắc”. EU giờ đây xem Bắc Cực là một mặt trận an ninh trực tiếp, nơi các lợi ích cốt lõi của khối có thể bị đe dọa, từ đó đặt ra yêu cầu giám sát, an ninh hàng hải và khả năng tự cường lên hàng đầu.

Khác với tư duy phòng thủ thụ động, EU tính toán đến việc can dự sâu vào an ninh hàng hải và giám sát không gian nhằm thiết lập ranh giới răn đe, ngăn chặn các nguy cơ an ninh trong tương lai mà khối có thể phải đối mặt. Đồng thời, đây là bước đi nhằm tích hợp cấu trúc an ninh vùng cực vào hệ thống phòng thủ chung châu Âu, đặc biệt sau sự mở rộng của NATO tại Bắc Âu. Sự thay đổi này cho thấy, Bắc Cực đang dần chuyển từ một không gian ngoại vi thành một địa bàn có ý nghĩa chiến lược đối với châu Âu.

Trong tương lai, chiến lược Bắc Cực của EU sẽ hướng vào ba trọng tâm: Khai thác tài nguyên khoáng sản, phát triển các tuyến thương mại và tăng cường hiện diện quân sự. Để triển khai, EU sẽ tăng cường hợp tác với Na Uy, Iceland, Canada, Anh và các cộng đồng tại Bắc Cực. Trong lĩnh vực khoáng sản, EU đặc biệt quan tâm đến đất hiếm, nhóm nguyên liệu cần thiết cho nhiều công nghệ năng lượng sạch và quốc phòng, trong đó có pin và thiết bị điện gió. EU cũng đề xuất tăng cường hợp tác công - tư trong xây dựng hạ tầng Bắc Cực, bao gồm đội tàu phá băng, đồng thời thúc đẩy tuyến cáp ngầm kết nối trực tiếp Greenland với châu Âu.

Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng gia tăng, Bắc Cực không chỉ là địa bàn thử nghiệm những chính sách mới về tài nguyên, thương mại và an ninh, mà còn có thể trở thành thước đo đối với khả năng EU từng bước khẳng định vai trò địa chính trị độc lập hơn trong quan hệ quốc tế.